Τι συνδέει την «Ευνοούμενη» του Γιώργου Λάνθιμου με το «Έλα να δεις» του Έλεμ Κλίμοφ και το «Beau Travail» της Κλερ Ντενί; Μια πρώτη απάντηση δίνουν οι Χαβιέρ Κάλβο και Χαβιέρ Αμπρόσι, οι γνωστοί Los Javis, μέσα από τις οκτώ ταινίες που επέλεξαν ως πηγές έμπνευσης για τη «Μαύρη μπάλα» («La bola negra»). Μια λίστα που αποκαλύπτει το εύρος των φιλοδοξιών τους, αλλά προσφέρει και έναν ενδιαφέροντα τρόπο να διαβάσουμε την ταινία: μέσα από τη σχέση της επιθυμίας με την εξουσία, του σώματος με την καταστολή και της προσωπικής μνήμης με την Ιστορία.
Η παρουσία του Λάνθιμου έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στην «Ευνοούμενη», πίσω από τις τελετουργίες της αυλής και την επιμελημένη επιφάνεια της εποχής, η οικειότητα γίνεται πεδίο διαπραγμάτευσης. Ποιος επιτρέπεται να πλησιάσει ποιον; Πότε η επιθυμία προσφέρει δύναμη και πότε μετατρέπεται σε αδυναμία; Με αυτό το βλέμμα μπορούμε να αναζητήσουμε μια συγγένεια με τη «Μαύρη μπάλα»: στους κοινωνικούς χώρους που ορίζουν ποιος ανήκει και ποιος αποκλείεται, στην αξιοπρέπεια που εξαρτάται από την αποδοχή των άλλων, στην επιθυμία που πρέπει διαρκώς να υπολογίζει τις συνέπειές της.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παραμορφωτική γωνία ή κάθε αυστηρά οργανωμένο κάδρο αποτελεί αυτομάτως «λανθιμική» αναφορά. Η πιο γόνιμη σύνδεση βρίσκεται ενδεχομένως στον τρόπο με τον οποίο μια ταινία εποχής μπορεί να υπονομεύσει την ίδια της την κομψότητα: αφήνοντας να φανεί η σκληρότητα πίσω από τους καλούς τρόπους και η βία πίσω από τους κανόνες της ευπρέπειας.
Εξίσου αποκαλυπτικό είναι ότι στη λίστα κυριαρχούν έργα για τον πόλεμο, τον φόβο και την καταστροφή. Το «Έλα να δεις», η «Αποκάλυψη τώρα» του Φράνσις Φορντ Κόπολα και «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» του Αντρέι Ταρκόφσκι προτείνουν τρεις διαφορετικούς δρόμους προς την εμπειρία του πολέμου: τη συντριβή της αθωότητας, την παραίσθηση της βίας, τη συνύπαρξη ονείρου και εφιάλτη. Στο πολεμικό σκέλος της «Μαύρης μπάλας», αυτές οι επιλογές μάς καλούν να προσέξουμε πώς η Ιστορία εισβάλλει στην προσωπική ζωή, αλλάζει την αίσθηση του χρόνου και περιορίζει ακόμη και τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να φανταστεί το μέλλον του.
Το «Beau Travail» προσφέρει μια διαφορετική, εξίσου ουσιαστική διαδρομή: το ανδρικό σώμα μέσα σε έναν κόσμο πειθαρχίας, τη σωματική εγγύτητα που δεν συνεπάγεται ελευθερία, την επιθυμία που παραμένει δύσκολο να ονομαστεί. Εδώ μπορούμε να αναζητήσουμε μια συγγένεια με τα βλέμματα, τις αποστάσεις και τη συνύπαρξη των ανδρών στη «Μαύρη μπάλα». Με όσα εκφράζονται πριν από τις λέξεις — ή επειδή οι λέξεις απαγορεύονται.
Οι υπόλοιπες επιλογές συμπληρώνουν αυτή την ανάγνωση. Η «Καταδίκη» του Μπέλα Ταρ παραπέμπει στην ασφυξία και στην αίσθηση μιας ζωής από την οποία δύσκολα ξεφεύγεις. Το «Incendies» του Ντενί Βιλνέβ στρέφει το βλέμμα στην κληρονομιά του τραύματος και στην αναζήτηση ενός παρελθόντος που εξακολουθεί να καθορίζει το παρόν. Η «Λευκή κορδέλα» του Μίκαελ Χάνεκε θέτει το ερώτημα πώς η αυταρχική διαπαιδαγώγηση και η ηθική επιτήρηση προετοιμάζουν τη βία. Πρόκειται για πιθανές ερμηνευτικές συνδέσεις· η λίστα των δημιουργών δεν αποτελεί αντιστοίχιση συγκεκριμένων σκηνών με συγκεκριμένα πρότυπα.
Το ενδιαφέρον, τελικά, βρίσκεται και σε όσα αποφεύγει αυτή η επιλογή. Οι Los Javis δεν περιορίζουν τις αναφορές τους σε έναν αναμενόμενο κατάλογο queer κινηματογράφου. Διεκδικούν για τις ιστορίες τους την κλίμακα του πολεμικού έπους, την ένταση της τραγωδίας και το βάρος της ιστορικής μνήμης. Άλλωστε, η ταινία, με αφετηρία ένα ανολοκλήρωτο έργο του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, συνδέει τρεις ανδρικές ζωές στο 1932, το 1937 και το 2017, μέσα από τη σεξουαλικότητα, την επιθυμία, τον πόνο και την κληρονομιά τους.
Αυτή η φιλοδοξία έχει ήδη βρει σημαντική ανταπόκριση. Στις Κάννες, οι Κάλβο και Αμπρόσι κέρδισαν το βραβείο σκηνοθεσίας εξ ημισείας με τον Πάβελ Παβλικόφσκι για το «Fatherland». Ακολούθησε το Βραβείο Κοινού στο Τορόντο και κατόπιν το αντίστοιχο βραβείο στο Σαν Σεμπαστιάν: μια διαδρομή που συνδυάζει την αναγνώριση της σκηνοθεσίας με την άμεση ανταπόκριση των θεατών. (
Πλέον, η «Μαύρη μπάλα» πηγαίνει με χίλια προς τα Όσκαρ. Έχει επιλεγεί ως η επίσημη πρόταση της Ισπανίας για το Όσκαρ Διεθνούς Ταινίας, ενώ το Netflix στηρίζει την πορεία της με εκτεταμένη καμπάνια βραβείων. Η νίκη στο Τορόντο ενισχύει και τη συζήτηση για παρουσία πέρα από τη διεθνή κατηγορία, χωρίς βεβαίως να εξασφαλίζει ακόμη κάποια υποψηφιότητα.
Μια λίστα μεγάλων δημιουργών, πάντως, δεν αποτελεί από μόνη της πιστοποιητικό μεγάλου κινηματογράφου. Το κρίσιμο είναι αν οι αναφορές αποκτούν δική τους ζωή μέσα στην ταινία. Και εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό στοίχημα των Los Javis: αν, βγαίνοντας από τη «Μαύρη μπάλα», θυμόμαστε τους ανθρώπους της περισσότερο απ’ όσο αναγνωρίζουμε τους κινηματογραφικούς προγόνους της.
www.ertnews.gr
Ακολουθήστε το myvolos.net στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
