Περισσότερα από χίλια γνωστά αποξηραμένα φυτικά δείγματα στις συλλογές της Γενεύης κρατούν ζωντανό το επιστημονικό αποτύπωμα της Σοφίας Τοπάλη. Η ψηφιοποίηση και η ανάδειξή τους μπορούν να φωτίσουν τη διαδρομή μιας Ελληνίδας που ταξίδευε, ερευνούσε και δημοσίευε σε μια δύσκολη εποχή για τη χώρα, συνδέοντας τη μελέτη της φύσης με την προσφορά στους ανθρώπους.
Αυτή τη λιγότερο γνωστή πλευρά της Σοφίας, της Σοφίκας των Λεχωνίων, ανέδειξε η Χριστίνη Φουρναράκη, δρ Βιολογίας στη Μονάδα Διατήρησης Μεσογειακών Φυτών του Μεσογειακού Αγρονομικού Ινστιτούτου Χανίων, μιλώντας στην ΕΡΤ Βόλου. Με συγκίνηση, αλλά και με την προσοχή της επιστήμονος που αναζητά τα τεκμήρια, περιέγραψε μια γυναίκα της οποίας το έργο αξίζει να αποκτήσει τη θέση που του αναλογεί στην ιστορία της ελληνικής βοτανικής. “Νομίζω ότι ήταν τόσο πολύ μπροστά από την εποχή της”, είπε χαρακτηριστικά.
Μια γυναίκα με επιστημονικό σχέδιο στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου
Η κ. Φουρναράκη τοποθέτησε τη δράση της Τοπάλη στο περιβάλλον της δεκαετίας του 1930. Η Ελλάδα είχε ανάγκη να καταγράψει τη χλωρίδα και τον φυσικό της πλούτο, ιδιαίτερα στις περιοχές που είχαν ενσωματωθεί στο κράτος. Έλειπαν όμως οι ειδικοί επιστήμονες, οι οργανωμένες συλλογές και τα μέσα που διέθεταν τα μεγάλα ευρωπαϊκά ερευνητικά κέντρα.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η Τοπάλη επέλεξε να εργαστεί συστηματικά. Συνεργάστηκε με τον Ελβετό βοτανικό Γκυστάβ Μποβέρ (Gustave Beauverd), συνέλεγε και διατηρούσε δείγματα, συμμετείχε στη μελέτη τους και συνυπέγραφε επιστημονικές εργασίες. Η συνεργασία τους αποτυπώνεται, μεταξύ άλλων, στη δημοσίευση “Plantae novae graecae”, στο βοτανικό περιοδικό Candollea. “Αποφασίζει να κάνει επιστημονικό έργο υψηλού επιπέδου”, τόνισε η κ. Φουρναράκη. Όπως εξήγησε, η επιστημονική καταγραφή απαιτεί μεθοδολογία, τεκμηρίωση και συγκριτική μελέτη. Δεν εξαντλείται στη συλλογή ενός όμορφου ή ασυνήθιστου φυτού. Σύμφωνα με την ίδια, σε σημαντική κοινή δημοσίευσή τους περιέγραψαν 17 νέα φυτά για την ελληνική χλωρίδα, ενώ η ερευνητική τους δραστηριότητα περιλάμβανε και νέες ποικιλίες.
Τα ταξίδια, οι συλλογές και η αγάπη για τη χώρα
Το Πήλιο αποτέλεσε μέρος μιας πολύ ευρύτερης διαδρομής. Η κ. Φουρναράκη αναφέρθηκε σε έρευνες και συλλογές από τη Χίο, τη Σκόπελο, την Ίο, την Πάρο, την Αντίπαρο, τα Κύθηρα, την Εύβοια, τη Δήλο και την Κω, αλλά και από την Κύπρο και τον Λίβανο. Η οικονομική δυνατότητα της οικογένειάς της επέτρεπε στην Τοπάλη να ταξιδεύει με συνοδούς και να εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για τη δουλειά της. Η ίδια αξιοποιούσε αυτή τη δυνατότητα με μια διαρκή διάθεση να γνωρίσει και να αναδείξει τον τόπο της. “Δεν την ενδιέφεραν μόνο τα φυτά”, επισήμανε η ερευνήτρια. Τα ενδιαφέροντά της έφταναν στην ανθρωπολογία και στη συγκέντρωση παραδοσιακών τραγουδιών, μέσα από συνεργασίες που συνέδεαν την επιστημονική αναζήτηση με τον πολιτισμό. Σημαντική αφετηρία για την προσέγγιση της προσωπικότητάς της υπήρξε για την κ. Φουρναράκη το βιβλίο του Γιάννη Μαντίδη “Σοφίκα Τοπάλη – Θηλιά στη μνήμη”. Μέσα από αυτό, όπως ανέφερε, αναδύεται η αγάπη της Τοπάλη για τη ζωή, τη χώρα και τους ανθρώπους των Λεχωνίων.
Δύο επιστημονικές διαδρομές και το ερώτημα του ήθους
Στη συνέντευξη, η κ. Φουρναράκη έδωσε ιδιαίτερο βάρος στη σχέση επιστήμης και ηθικής. Για να εξηγήσει τη σκέψη της, έφερε δίπλα στην πορεία της Τοπάλη εκείνη του Αυστριακού βοτανικού Καρλ Χάιντς Ρέχινγκερ (Karl Heinz Rechinger), ο οποίος μελετούσε επίσης τη χλωρίδα του Αιγαίου. Διευκρίνισε ότι η ίδια δεν έχει εντοπίσει στοιχεία συνεργασίας των δύο. Οι διαδρομές τους, όμως, προσφέρονται για έναν προβληματισμό γύρω από τις επιλογές των επιστημόνων στον πόλεμο.
Η Τοπάλη αφιερώθηκε στην υποστήριξη των ανθρώπων στα Λεχώνια, ιδιαίτερα των παιδιών. Ο Ρέχινγκερ συμμετείχε το 1942 σε επιστημονική αποστολή στην κατεχόμενη Κρήτη, στο πλαίσιο της Βέρμαχτ. Η συμμετοχή του τεκμηριώνεται και σε μελέτη του ιστορικού Thomas Mayer, που δημοσιεύθηκε το 2026 στα Annals of the Natural History Museum Vienna και εξετάζει πώς η στρατιωτική κατοχή διευκόλυνε τη συλλογή επιστημονικού υλικού και την επαγγελματική εξέλιξη ερευνητών.
Η κ. Φουρναράκη αναγνώρισε τη συμβολή του Αυστριακού βοτανικού στη γνώση της ελληνικής χλωρίδας, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι η αποτίμηση ενός επιστήμονα περιλαμβάνει και το ήθος του. Η ζωή της Τοπάλη τερματίστηκε βίαια το 1944. Απαγχονίστηκε στα Κάτω Λεχώνια μαζί με τη μητέρα της, Λουκία, και τη γυναίκα που εργαζόταν στο σπίτι τους. Η επιστημονική της πορεία έμεινε ανολοκλήρωτη.
Το έργο που παρέμεινε, το όνομα που απομακρύνθηκε
Πώς γίνεται μια τέτοια παρουσία να παραμένει σχετικά άγνωστη ακόμη και μέσα στην επιστημονική κοινότητα; Η κ. Φουρναράκη περιέγραψε έναν σταδιακό μηχανισμό λήθης. Τα ευρήματα της Τοπάλη συμπεριλήφθηκαν σε μεταγενέστερες συνθετικές εργασίες, τις οποίες χρησιμοποιούσαν πλέον οι νεότεροι ερευνητές χωρίς να ανατρέχουν πάντοτε στις αρχικές δημοσιεύσεις.
Διευκρίνισε ότι δεν μιλούσε για κλοπή του έργου της. Η γνώση συνέχιζε να αξιοποιείται, αλλά η διαδρομή της γυναίκας που είχε συμβάλει στην παραγωγή της γινόταν λιγότερο ορατή. Κατά την εκτίμησή της, στη δυσκολία ανάδειξης της Τοπάλη συνέβαλαν και οι πολιτικές συνθήκες της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Η ψηφιοποίηση ως ουσιαστικός φόρος τιμής
Για την κ. Φουρναράκη, η τιμή στη μνήμη της χρειάζεται ένα συγκεκριμένο επόμενο βήμα: να εντοπιστούν και να ψηφιοποιηθούν τα δείγματά της.
Όπως ανέφερε, οι συλλογές της Γενεύης περιλαμβάνουν περίπου τρία εκατομμύρια αποξηραμένα δείγματα, από τα οποία έχουν ψηφιοποιηθεί περίπου 500.000. Τα γνωστά δείγματα της Τοπάλη ξεπερνούν τα χίλια, χωρίς ακόμη να έχει προσδιοριστεί το συνολικό μέγεθος της συλλογής της. “Πρέπει να ψηφιοποιηθεί αυτό το αρχείο”, τόνισε. Η προσπάθεια απαιτεί συνεργασία και χρηματοδότηση, ώστε η ιστορική συλλογή να αποκτήσει προτεραιότητα και να γίνει ευρύτερα προσβάσιμη στην έρευνα.
Η παρακαταθήκη της στα χέρια των μαθητών
Μια συνέχεια αυτής της διαδρομής γράφεται ήδη στο Πήλιο. Μαθητές και εκπαιδευτικοί του Γυμνασίου Κάτω Λεχωνίων “Λουκία και Σοφία Τοπάλη”, σε συνεργασία με το ΕΠΑΛ Ζαγοράς, δημιουργούν ψηφιακό βοτανικό χάρτη της περιοχής, συνδέοντας τη σημερινή περιβαλλοντική εκπαίδευση με το έργο της. “Νομίζω ότι είναι το καλύτερο για τη μνήμη της αυτό που γίνεται με τα παιδιά”, είπε η κ. Φουρναράκη. “Είμαι σίγουρη ότι θα εμπνευστούν τα παιδιά”.
Η ζωή και το έργο της Τοπάλη θα παρουσιαστούν σε ειδικό αφιέρωμα την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου, από τις 17:30 έως τις 18:30, στο κεντρικό αμφιθέατρο του Τμήματος Γεωπονίας, Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, στο πλαίσιο του 19ου Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου της Ελληνικής Βοτανικής Εταιρείας. Η ενότητα περιλαμβάνει την ομιλία της Χριστίνης Φουρναράκη για την ανάδειξη του βοτανικού της έργου και τη βράβευση του Γυμνασίου Κάτω Λεχωνίων.
www.ertnews.gr
Ακολουθήστε το myvolos.net στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
