Με επίκεντρο τον ιστορικό Ιερό Ναό Αγίου Αθανασίου, στον Άγιο Γεώργιο Νηλείας Πηλίου, αναβίωσε και φέτος ένα από τα ιδιαίτερα και παλαιότερα έθιμα της περιοχής, η παρασκευή και προσφορά της παραδοσιακής φάβας από κουκιά.
Η φετινή αναβίωση πραγματοποιήθηκε σήμερα Παρασκευή 28 Αυγούστου 2026, στις 19:00, και αποτέλεσε το πρώτο μέρος ενός εθίμου που δεν περιορίζεται σε μία μόνο εκδήλωση, αλλά εξελίσσεται μέσα σε ένα διήμερο, συνδεδεμένο με την παραμονή και την ημέρα της εορτής της Αποτομής της Τιμίας Κεφαλής του Ιωάννη του Προδρόμου.
Πρόκειται για μια παράδοση στην οποία η παρασκευή ενός απλού παραδοσιακού φαγητού αποκτά ευρύτερη σημασία. Η φάβα από κουκιά γίνεται αφορμή για συγκέντρωση των κατοίκων, συνεργασία, επικοινωνία και προσφορά, ενώ παράλληλα συνδέεται με τη θρησκευτική ζωή του τόπου.
Το σημαντικότερο, ίσως, στοιχείο του εθίμου είναι ότι δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένα κομμάτι του παρελθόντος. Εξακολουθεί να πραγματοποιείται από τους ίδιους τους ανθρώπους του χωριού, διατηρώντας έτσι ζωντανή τη συνέχεια μιας παράδοσης που πέρασε από γενιά σε γενιά.
Η πρώτη ημέρα: η προετοιμασία και η παρασκευή
Το έθιμο ξεκινά την παραμονή της γιορτής.
Στον προαύλιο χώρο του παρεκκλησίου συγκεντρώνονται κάτοικοι του χωριού, κυρίως γυναίκες αλλά και άνδρες, για να αναλάβουν την προετοιμασία της φάβας.
Η πρώτη αυτή ημέρα έχει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα. Δεν πρόκειται μόνο για την προετοιμασία ενός φαγητού που πρόκειται να προσφερθεί την επόμενη ημέρα. Είναι η ίδια η διαδικασία της προετοιμασίας που αποτελεί σημαντικό τμήμα του εθίμου.
Τα κουκιά καθαρίζονται και βράζονται σε μεγάλες κατσαρόλες, ακολουθώντας τον παραδοσιακό τρόπο παρασκευής.
Η εργασία γίνεται συλλογικά. Οι άνθρωποι συγκεντρώνονται, συνεργάζονται, συζητούν και πειράζουν ο ένας τον άλλον, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα που θυμίζει παλαιότερες εποχές, όταν η προετοιμασία των φαγητών για μια θρησκευτική γιορτή ήταν υπόθεση ολόκληρης της κοινότητας.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του εθίμου.
Η παραδοσιακή φάβα δεν παρασκευάζεται από έναν άνθρωπο για μια ατομική κατανάλωση. Παρασκευάζεται από την κοινότητα και προορίζεται να προσφερθεί στην κοινότητα.
Έτσι, η διαδικασία του μαγειρέματος μετατρέπεται σε μια μορφή κοινωνικής συνάντησης.
Οι παλαιότεροι κάτοικοι γνωρίζουν τα στάδια της παρασκευής από τις προηγούμενες γενιές, ενώ οι νεότεροι έρχονται σε άμεση επαφή με μια πρακτική που διαφορετικά θα μπορούσε να μείνει μόνο ως αφήγηση ή ανάμνηση.
Δεν είναι μόνο η φάβα – είναι η διαδικασία
Η αξία του εθίμου δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο τελικό αποτέλεσμα.
Η ίδια η διαδικασία αποτελεί μέρος της παράδοσης.
Το καθάρισμα των κουκιών, το βράσιμο στις μεγάλες κατσαρόλες, η συλλογική εργασία και η παραμονή των ανθρώπων στον χώρο του Αγίου Αθανασίου δημιουργούν ένα σκηνικό που παραπέμπει σε έναν διαφορετικό τρόπο ζωής.
Σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος της καθημερινής διατροφής έχει απομακρυνθεί από την παραδοσιακή παραγωγή και παρασκευή, ένα τέτοιο έθιμο επαναφέρει για λίγο έναν τρόπο ζωής βασισμένο στην απλότητα, την αυτάρκεια, τη συνεργασία και την προσφορά.
Το κουκί, ένα απλό όσπριο, αποκτά έτσι διαφορετική διάσταση. Από βασικό υλικό της παλιάς διατροφής μετατρέπεται σε στοιχείο πολιτιστικής μνήμης.
Και η φάβα, από ένα απλό φαγητό, γίνεται φορέας μιας ιστορίας που συνεχίζει να μαγειρεύεται και να προσφέρεται.
Η δεύτερη ημέρα: η γιορτή, ο εσπερινός και η προσφορά
Το έθιμο ολοκληρώνεται τη δεύτερη ημέρα, ανήμερα της εορτής.
Η φάβα που έχει παρασκευαστεί την προηγούμενη ημέρα τοποθετείται σε ατομικά κύπελλα, ώστε να προσφερθεί στους ανθρώπους που θα παρευρεθούν στη γιορτή.
Το απόγευμα τελείται Εσπερινός με αρτοκλασία στον Ιερό Ναό Αγίου Αθανασίου.
Η θρησκευτική τελετή αποτελεί το δεύτερο βασικό σκέλος του διημέρου και συμπληρώνει τη διαδικασία της προηγούμενης ημέρας.
Μετά την ολοκλήρωση της θρησκευτικής διαδικασίας, η παραδοσιακή φάβα προσφέρεται στους παρευρισκόμενους.
Έτσι ολοκληρώνεται ένας κύκλος που ξεκίνησε την παραμονή με την προετοιμασία και το μαγείρεμα και καταλήγει την ημέρα της γιορτής με την προσφορά και το μοίρασμα.
Από το «μαγείρεμα» στο «μοίρασμα»
Αν υπάρχει ένα στοιχείο που αποτυπώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το νόημα του εθίμου, αυτό είναι η μετάβαση από την παρασκευή στην προσφορά.
Την πρώτη ημέρα οι άνθρωποι εργάζονται μαζί.
Τη δεύτερη ημέρα μοιράζονται μαζί.
Αυτός ο διπλός χαρακτήρας δίνει στο έθιμο μια ιδιαίτερη κοινωνική διάσταση.
Η φάβα δεν παρασκευάζεται για να παραμείνει στο σπίτι εκείνου που τη μαγείρεψε. Παρασκευάζεται συλλογικά και προσφέρεται σε όλους όσοι βρίσκονται εκεί.
Το μοίρασμα του φαγητού μετά τη θρησκευτική τελετή λειτουργεί έτσι ως πράξη φιλοξενίας και συλλογικότητας.
Η παράδοση αποκτά νόημα ακριβώς επειδή το αποτέλεσμα της κοινής προσπάθειας επιστρέφει στην ίδια την κοινότητα.
Η θρησκευτική διάσταση του εθίμου
Η σύνδεση της φάβας με την εορτή της Αποτομής της Τιμίας Κεφαλής του Ιωάννη του Προδρόμου προσδίδει στο έθιμο και θρησκευτική διάσταση.
Η φάβα, ως λιτό και νηστίσιμο έδεσμα, συνδέεται με την περίοδο της νηστείας και με τη θρησκευτική παράδοση της ημέρας.
Έτσι, στο διήμερο συνυπάρχουν δύο διαφορετικές αλλά αλληλένδετες πλευρές της τοπικής ζωής:
η καθημερινή ζωή και η θρησκευτική πίστη.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η πρακτική εργασία: τα κουκιά, το καθάρισμα, το βράσιμο και η παρασκευή.
Από την άλλη βρίσκεται ο ναός, ο Εσπερινός, η αρτοκλασία και η προσφορά.
Η συνύπαρξη αυτών των δύο στοιχείων είναι που προσδίδει στο έθιμο τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του.
Ένα έθιμο που δεν έχει ημερομηνία γέννησης
Ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία της παράδοσης είναι ότι δεν είναι γνωστή η ακριβής απαρχή της.
Οι ρίζες του εθίμου χάνονται στο παρελθόν και έχουν διατηρηθεί κυρίως μέσα από τη συλλογική μνήμη των κατοίκων.
Αυτό συμβαίνει συχνά με τα παλιά τοπικά έθιμα: δεν διασώθηκαν απαραίτητα μέσα από γραπτά αρχεία, αλλά μέσα από την επανάληψη.
Κάποιος έμαθε από τον πατέρα του, η μητέρα από τη δική της μητέρα, οι νεότεροι από τους μεγαλύτερους.
Και έτσι η γνώση πέρασε από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά.
Η φετινή αναβίωση αποτελεί επομένως έναν ακόμη κρίκο σε αυτή την αλυσίδα.
Ο Άγιος Αθανάσιος ως σημείο αναφοράς
Το έθιμο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία από τον χώρο στον οποίο πραγματοποιείται.
Ο Ιερός Ναός Αγίου Αθανασίου αποτελεί ένα από τα σημαντικά μνημεία του Αγίου Γεωργίου Νηλείας.
Χτισμένος το 1795, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της λαϊκής αρχιτεκτονικής του Πηλίου.
Είναι τρίκλιτη βασιλική με ξύλινη διπλή στέγη και πλούσια εσωτερική διακόσμηση, ενώ ξεχωρίζει το ξυλόγλυπτο τέμπλο, έργο του τεχνίτη Απόστολου Αθανασόπουλου από το 1872, πιθανότατα κατασκευασμένο από φλαμούρι και με στοιχεία μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας.
Ο χώρος επομένως δεν λειτουργεί απλώς ως τόπος διεξαγωγής της εκδήλωσης.
Αποτελεί κομμάτι της ίδιας της ιστορίας του χωριού.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το έθιμο της φάβας αποκτά ένα ακόμη επίπεδο νοήματος: η παράδοση του φαγητού συναντά την αρχιτεκτονική, τη θρησκευτική ιστορία και τη συλλογική μνήμη του τόπου.
Η αξία του διημέρου σήμερα
Το διήμερο της φάβας στον Άγιο Γεώργιο Νηλείας έχει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή δεν αποτελεί μια απλή αναπαράσταση ενός παλιού εθίμου.
Δεν δημιουργήθηκε σήμερα για να παρουσιαστεί στους επισκέπτες.
Συνεχίζει να πραγματοποιείται ως μέρος της ζωής της τοπικής κοινωνίας.
Και αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα σε ένα έθιμο που παρουσιάζεται και σε ένα έθιμο που πραγματικά επιβιώνει.
Η πρώτη ημέρα διατηρεί τη μνήμη της συλλογικής εργασίας.
Η δεύτερη διατηρεί τη μνήμη της κοινής γιορτής και της προσφοράς.
Το φαγητό συνδέει τους ανθρώπους.
Η πίστη συνδέει το παρόν με το παρελθόν.
Και η συμμετοχή των νεότερων δημιουργεί την πιθανότητα η παράδοση να συνεχιστεί και στο μέλλον.
Μια μικρή γεύση που κουβαλά μεγάλη ιστορία
Η παραδοσιακή φάβα από κουκιά είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ελληνική γαστρονομική παράδοση συνδέεται με τη λαογραφία.
Δεν πρόκειται για ένα σύνθετο ή πολυτελές έδεσμα.
Ακριβώς όμως αυτή η απλότητα είναι που αποκαλύπτει πολλά για τον τρόπο ζωής των προηγούμενων γενεών.
Τα διαθέσιμα προϊόντα του τόπου, η ανάγκη για απλή και θρεπτική τροφή, η αξιοποίηση των οσπρίων και η συλλογική παρασκευή δημιούργησαν μια διατροφική παράδοση η οποία, με το πέρασμα του χρόνου, απέκτησε και συμβολική αξία.
Στον Άγιο Γεώργιο Νηλείας η παράδοση αυτή δεν έμεινε μόνο στη μνήμη.
Μαγειρεύτηκε ξανά. Μοιράστηκε ξανά. Και βιώθηκε ξανά.
Η παράδοση παραμένει ζωντανή
Η φετινή αναβίωση της παραδοσιακής φάβας απέδειξε ότι η πολιτιστική κληρονομιά ενός τόπου δεν βρίσκεται μόνο στα μνημεία του, στα παλιά σπίτια και στις εκκλησίες του.
Βρίσκεται και στις πράξεις των ανθρώπων.
Στον τρόπο που συγκεντρώνονται.
Στον τρόπο που συνεργάζονται.
Στον τρόπο που μαγειρεύουν.
Στον τρόπο που θυμούνται.
Και κυρίως στον τρόπο που μοιράζονται.
Το διήμερο της παραδοσιακής φάβας στον Άγιο Γεώργιο Νηλείας αποτελεί έναν μικρό αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικό καθρέφτη της παλιάς ζωής του Πηλίου.
Μια παράδοση άγνωστης ακριβώς ηλικίας, που πέρασε από γενιά σε γενιά, αναβίωσε και φέτος και απέδειξε ότι εξακολουθεί να έχει θέση στη σύγχρονη ζωή του χωριού.
Γιατί τελικά η παράδοση δεν είναι μόνο ό,τι θυμόμαστε από το παρελθόν.
Είναι ό,τι συνεχίζουμε να κάνουμε στο παρόν, ώστε να υπάρχει και στο μέλλον.
Ακολουθήστε το myvolos.net στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
