Η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες δεν καταρρέει μόνο από την επιθετικότητα των ισχυρών, αλλά και από την αδράνεια όσων επωφελούνται από αυτήν: αυτό είναι το κεντρικό επιχείρημα του Ισπανού Πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ στο άρθρο του στην γαλλική επιθεώρηση «Le Monde diplomatique». Σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος, οι οικονομικοί καταναγκασμοί και η τεχνολογική ισχύς επαναπροσδιορίζουν τις διεθνείς σχέσεις, ο Ισπανός πρωθυπουργός προειδοποιεί ότι η διάβρωση των κοινών κανόνων οδηγεί όχι σε μια νέα ισορροπία, αλλά σε έναν κόσμο σύγκρουσης και αστάθειας. Το πολυμερές σύστημα, παρά τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις του, παραμένει το θεμέλιο της σύγχρονης ευημερίας και ασφάλειας και η μεταρρύθμισή του αποτελεί όρο επιβίωσης, όχι επιλογή. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρώπη δεν μπορεί να παραμείνει θεατής: ως το πιο συνεκτικό παράδειγμα υπέρβασης των ανταγωνισμών μέσω θεσμών, καλείται να υπερασπιστεί ενεργά μια τάξη που, αν καταρρεύσει, θα συμπαρασύρει και τη δική της ισχύ και συνοχή.
Κανείς δεν αλλάζει συμπεριφορά όταν βλέπει ένα μάτσο χαρτιά. Μέχρι κάποιος να πει ότι πρόκειται για χρήματα.
Ο Τζον Σερλ, ένας από τους φιλοσόφους με τη μεγαλύτερη επιρροή ανάμεσα σε εκείνους που έχουν στοχαστεί πάνω στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι θεσμοί, χρησιμοποιούσε αυτό το απλό παράδειγμα για να φωτίσει μια βαθύτερη αλήθεια: ένα μεγάλο μέρος του κοινωνικού κόσμου δεν υπάρχει παρά μόνο επειδή συμφωνούμε συλλογικά για την ύπαρξή του. Μια γραμμή πάνω σε έναν χάρτη γίνεται σύνορο. Λέξεις καταγεγραμμένες σε μια συνθήκη γίνονται δεσμευτικές υποχρεώσεις. Και, όπως είπαμε, ένα κομμάτι χαρτί γίνεται πλούτος.
Αυτές οι κοινά αποδεκτές μυθοπλασίες καθιστούν δυνατή τη ζωή μέσα στην κοινωνία. Το χρήμα είναι μία από αυτές. Όπως και το πολυμερές σύστημα και οι κανόνες του διεθνούς δικαίου που οργανώνουν τις σχέσεις ανάμεσα στα κράτη. Κι όμως, πολλοί είναι εκείνοι που, ενώ αποδέχονται χωρίς τον παραμικρό δισταγμό την πρώτη από αυτές τις μυθοπλασίες, απορρίπτουν αμέσως τη δεύτερη. Ο λόγος είναι απλός: ορισμένες μυθοπλασίες θέτουν όρια στην εξουσία. Και η ρήξη με μια διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες μπορεί να ωφελήσει ορισμένους –σε βάρος όλων των υπολοίπων.
Τα τελευταία χρόνια, οι πιέσεις που ασκούνται στη διεθνή τάξη έχουν ενταθεί σε δύο μέτωπα. Από τη μία, ορισμένες μεγάλες ή ανερχόμενες δυνάμεις θεωρούν ότι μπορούν να αποδυναμώσουν τους υφιστάμενους κανόνες και να τους αναδιαμορφώσουν προς όφελός τους. Η τάση αυτή βρίσκει την πιο βίαιη έκφρασή της στον πόλεμο. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η καταστροφική γενοκτονία στη Γάζα, οι μονομερείς πρωτοβουλίες των Ηνωμένων Πολιτειών με στόχο να προκληθεί «αλλαγή καθεστώτος» στη Βενεζουέλα και τώρα στο Ιράν –όλες τους επιχειρήσεις που πραγματοποιήθηκαν χωρίς καν την προσπάθεια εξασφάλισης μιας στοιχειώδους διεθνούς έγκρισης– επιβεβαιώνουν ότι ορισμένες κυβερνήσεις αμφισβητούν ανοιχτά τα ίδια τα θεμέλια του διεθνούς συστήματος. Την ίδια λογική μπορούμε να παρατηρήσουμε και πέρα από το πεδίο της μάχης, στη μετατροπή του εμπορίου, της τεχνολογίας και ακόμη και των μεταναστευτικών ροών σε εργαλεία πίεσης –που χρησιμοποιούνται ολοένα και περισσότερο ως όπλα για την επιβολή σε αντιπάλους ή για την εξυπηρέτηση γεωπολιτικών συμφερόντων.
Από την άλλη, η βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη πλήττεται εξίσου σοβαρά και όταν πολιτικοί ηγέτες, μπροστά σε τέτοιες επιθετικές ενέργειες, επιλέγουν τη σιωπή και την ασάφεια αντί να υπερασπιστούν το διεθνές δίκαιο. Προσπαθώντας να αποφύγουν τη σύγκρουση, καταφεύγουν στον κατευνασμό, στην εσφαλμένη πεποίθηση ότι η αυτοσυγκράτηση θα μαλακώσει όσους παραβιάζουν τους κανόνες. Θεωρούν ότι οι λέξεις έχουν πολύ μικρότερη επίδραση στη διεθνή τάξη από ό,τι οι βόμβες. Κάνουν λάθος. Όταν πρόκειται για κανόνες, οι λέξεις διαμορφώνουν τον κόσμο. Όταν μεσαίες δυνάμεις αποδεικνύονται ανίκανες να υπερασπιστούν το διεθνές δίκαιο –ή, ακόμη χειρότερα, το εγκαταλείπουν– το μόνο που κάνουν είναι να επιταχύνουν τη διάβρωσή του. Η αποτυχία τους δεν περνά απαρατήρητη. Την βλέπουν οι σύμμαχοί τους. Την βλέπουν τα κράτη, μεγάλα και μικρά. Και όταν αρκετοί παίκτες της παγκόσμιας σκακιέρας καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι κανόνες δεν έχουν πλέον καμία σημασία, το σύστημα αρχίζει να αποσυντίθεται. Στην προσπάθειά τους να προστατευθούν, αυτές οι δυνάμεις καταλήγουν να δημιουργούν ακριβώς την αποσταθεροποίηση που φοβούνταν.
«Όταν καταρρέουν οι κοινοί κανόνες, επικρατεί ο ανταγωνισμός.»
Αυτή η δυναμική στηρίζεται σε μια απλή αλλά λανθασμένη ιδέα: ότι σε έναν πολυπολικό κόσμο, η επιστροφή σε σφαίρες επιρροής θα μπορούσε ταυτόχρονα να ωφελήσει τις μεγάλες δυνάμεις, να δημιουργήσει μια ισορροπία μεταξύ τους και να αποδειχθεί ευεργετική για τους πολίτες τους. Η ιστορία δείχνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Όταν καταρρέουν οι κοινοί κανόνες, δεν επικρατεί η συνεννόηση αλλά ο ανταγωνισμός. Και αυτό οδηγεί σε σύγκρουση και φτώχεια για όλους. Ή σχεδόν για όλους. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι όσα θεωρούμε αυτονόητα και καθιστούν τη ζωή μας αξιοπρεπή –η οικονομική ανάπτυξη, οι αγορές που λειτουργούν, η κοινωνική προστασία– στηρίζονται στη διεθνή σταθερότητα και στην ειρήνη. Το πολυμερές σύστημα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, είναι μια καθημερινή πραγματικότητα. Μια θέση εργασίας σε ένα εργοστάσιο του Ντιτρόιτ. Ένα γεμάτο ράφι σε ένα σούπερ μάρκετ στο Παρίσι. Ένας φοιτητής στο Λονδίνο. Διακοπές στην Ιαπωνία. Η ευημερία μας βασίζεται πάνω απ’ όλα σε κάτι τόσο εύθραυστο όσο και θεμελιώδες: τη διατήρηση μιας τάξης βασισμένης σε κανόνες. Και αν κάποιος εξακολουθεί να αμφιβάλλει, αρκεί να φανταστεί πώς θα μπορούσαν να διατηρηθούν τα κράτη προνοίας σε έναν κόσμο όπου ένας παρατεταμένος πόλεμος στη Μέση Ανατολή θα εκτόξευε την τιμή του πετρελαίου στα 150 δολάρια το βαρέλι. Με το ένα τρίτο της παγκόσμιας προσφοράς λιπασμάτων μπλοκαρισμένο λόγω της σύγκρουσης, με σοβαρή διαταραχή των βασικών εμπορικών διαδρομών, με τις αγορές ενέργειας σε κατάσταση διαρκούς αστάθειας. Δεν πρόκειται για απίθανο σενάριο. Είναι αυτό που μας περιμένει αν επικρατήσει ο νόμος του ισχυρότερου. Και αυτό αποδεικνύει ότι η επιλογή δεν είναι ανάμεσα στο πολυμερές σύστημα και σε μια νέα ισορροπία, αλλά ανάμεσα στην τάξη και στο χάος.
Ό,τι κι αν υποστηρίζουν ορισμένοι, το σύστημα δεν λειτουργεί σε βάρος των λαών. Το αντίθετο. Τα τελευταία εβδομήντα πέντε χρόνια συνέβαλε στη διαμόρφωση της πιο ευημερούσας και σταθερής περιόδου στην ανθρώπινη ιστορία. Ο αριθμός των νεκρών σε ένοπλες συγκρούσεις μειώθηκε περίπου στο μισό τις τελευταίες δεκαετίες, παρότι τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί. Το παγκόσμιο κατά κεφαλήν εισόδημα πενταπλασιάστηκε. Το διεθνές εμπόριο γνώρισε πρωτοφανή ανάπτυξη, με τον όγκο συναλλαγών σε παγκόσμια κλίμακα να έχει αυξηθεί κατά περίπου σαράντα φορές από το 1950, συμβάλλοντας στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου σε όλες τις ηπείρους. Και η ακραία φτώχεια υποχώρησε, από περίπου 60% του παγκόσμιου πληθυσμού σε λιγότερο από 10%. Ο απολογισμός αυτός διόλου τέλειος δεν είναι. Είναι όμως σαφώς καλύτερος από κάθε άλλο μοντέλο που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα.
Αυτές οι επιτυχίες δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να μας εμποδίσουν να αναγνωρίσουμε τις αδυναμίες του πολυμερούς συστήματος. Δεν είναι επαρκώς αντιπροσωπευτικό, όπως δείχνει χαρακτηριστικά το Συμβούλιο Ασφαλείας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, το οποίο εξακολουθεί να αντανακλά τις ισορροπίες ισχύος του 1945 και όχι εκείνες του 21ου αιώνα. Οι διεθνείς κανόνες, είναι προφανές, συχνά εφαρμόζονται επιλεκτικά. Και όταν παραβιάζονται, συχνά οι θεσμοί στερούνται είτε της απαραίτητης ισχύος είτε των μέσων για να τους επιβάλουν.
Ωστόσο, το γεγονός ότι το οικοδόμημα παρουσιάζει ρωγμές δεν σημαίνει ότι πρέπει να το κατεδαφίσουμε και να μείνουμε εκτεθειμένοι χωρίς κατάλυμα. Διότι ένας κόσμος χωρίς τάξη βασισμένη σε κανόνες είναι ένας κόσμος όπου υπερισχύει η ωμή ισχύς, όπου οι εξαναγκασμοί γίνονται ευκολότεροι, όπου ο συντονισμός για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της ανθρωπότητας καθίσταται δυσκολότερος. Και δεν μπορούμε να μας το επιτρέψουμε. Όχι τώρα.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, έχουμε ανάγκη από εργαλεία παγκόσμιου συντονισμού: τα έθνη-κράτη παραμένουν οι βασικοί παράγοντες της διεθνούς πολιτικής, όμως πολλές από τις σημερινές προκλήσεις υπερβαίνουν τα σύνορα και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν από ένα μόνο κράτος. Επιπλέον, είναι πιο σύνθετες και πιο επείγουσες από εκείνες που καλούνταν να διαχειριστούν οι κοινωνίες όταν σχεδιάστηκε η αρχιτεκτονική του πολυμερούς συστήματος. Η κλιματική αλλαγή απειλεί να ανατρέψει τη ζωή σε μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη. Οι μεταναστευτικές ροές αποκαλύπτουν βαθιές παγκόσμιες ανισορροπίες και εξελίσσονται σε μείζον πολιτικό διακύβευμα για πολλές κοινωνίες. Ο έλεγχος της τεχνητής νοημοσύνης και ο ολοένα ταχύτερος ρυθμός των τεχνολογικών αλλαγών δημιουργούν νέους κινδύνους που δεν γνωρίζουν σύνορα.
Η ανάγκη για μεταρρυθμίσεις
Οι προκλήσεις αυτές απαιτούν παγκόσμια συνεργασία. Και μόνο το πολυμερές σύστημα την καθιστά εφικτή. Όμως, για να επιτευχθούν τα αναμενόμενα αποτελέσματα, απαιτούνται μεταρρυθμίσεις. Μεταρρυθμίσεις δομικές και επείγουσες.
Πρώτον, πρέπει να εγκαταλείψουμε την αυταπάτη ότι το πολυμερές σύστημα θα λειτουργούσε ως περιοριστικός μηχανισμός της πραγματικής κατανομής ισχύος στον κόσμο. Αν θέλει να επιβιώσει, οφείλει να αντανακλά τις ισορροπίες ισχύος του 21ου αιώνα. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του αναχρονισμού: η σύνθεσή του, η δομή του και το σύστημα του βέτο βρίσκονται σε αντίθεση με τις ίδιες τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η πολυμερής διεθνής τάξη. Η εντύπωση ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις σημερινές κρίσεις συλλογικής ασφάλειας οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι δεν κατόρθωσε να προσαρμοστεί.
Δεύτερον, το σύστημα πρέπει να γίνει πιο δημοκρατικό, πιο πολυφωνικό και πιο συμπεριληπτικό. Οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου δεν μπορούν να παραμένουν παθητικοί αποδέκτες πόρων. Πρέπει να γίνουν οι ίδιες διαμορφωτές του μέλλοντός τους, με φωνή, ψήφο και ουσιαστική επιρροή στους πολυμερείς θεσμούς. Οι μεγάλες δημοκρατίες του Παγκόσμιου Νότου οφείλουν να έχουν θέση στα όργανα όπου λαμβάνονται οι πιο κρίσιμες αποφάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο.
Τέλος, πρέπει να ενισχύσουμε τις δυνατότητες ελέγχου και επιβολής των θεσμών που είναι επιφορτισμένοι με την παγκόσμια ασφάλεια. Οι κανόνες έχουν αξία μόνο αν μπορούμε να διασφαλίσουμε την τήρησή τους, να τους υπερασπιστούμε και να τους επιβάλουμε. Για πολύ καιρό, όσοι παραβιάζουν τους κοινούς κανόνες κοιμούνται ήσυχοι, ενώ όσοι τους σέβονται περιορίζονται σε ανακοινώσεις «βαθιάς ανησυχίας». Αυτό δεν μπορεί να συνεχιστεί: η «ανησυχία» πρέπει να αλλάξει στρατόπεδο. Ήρθε η στιγμή όσοι παραβιάζουν τους κανόνες να βρεθούν υπό πραγματική διεθνή πίεση. Και όσοι υπερασπίζονται τους κανόνες να δράσουν με την αποφασιστικότητα που απαιτούν οι περιστάσεις.
Η μεταρρύθμιση πρέπει επομένως να επικεντρωθεί στην αποτελεσματικότητα και στην αντιπροσωπευτικότητα. Απαιτούνται ταχύτερες διαδικασίες λήψης αποφάσεων, σαφέστερες εντολές και ισχυρότεροι μηχανισμοί εφαρμογής των συλλογικών αποφάσεων. Ταυτόχρονα, οι διεθνείς θεσμοί πρέπει να γίνουν πιο αποτελεσματικοί, λιγότερο γραφειοκρατικοί και πιο ικανοί να ανταποκρίνονται σε επείγουσες κρίσεις. Διαφορετικά, η αξιοπιστία του πολυμερούς συστήματος θα συνεχίσει να διαβρώνεται.
Ο ρόλος της Ευρώπης
Η λογική του πολυμερούς συστήματος δεν γίνεται πουθενά πιο εμφανής από ό,τι στην Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση γεννήθηκε μέσα από ένα σκληρό μάθημα: ανταγωνισμοί που δεν είχαν περιοριστεί οδήγησαν, δύο φορές, σε καταστροφή. Κατέστρεψαν τους λαούς, τις οικονομίες και τα κράτη. Το διεθνές δίκαιο, οι κοινές θεσμικές δομές, η κοινή άσκηση κυριαρχίας δεν ήταν ιδεαλιστικές φιλοδοξίες: αρχικά, ήταν όροι επιβίωσης –και στη συνέχεια όροι ευημερίας.
Το ευρωπαϊκό εγχείρημα δείχνει τι συμβαίνει όταν η αλληλεξάρτηση οργανώνεται και καθοδηγείται, αντί να αντιμετωπίζεται με φόβο. Μέσα από κοινούς κανόνες και θεσμούς, τα κράτη μετέτρεψαν μια ήπειρο που άλλοτε σπαρασσόταν από αδιάκοπους πολέμους σε έναν χώρο που χαρακτηρίζεται από συνεργασία, ενοποίηση και ανάπτυξη. Σήμερα, οι ευρωπαϊκές χώρες συγκαταλέγονται στις πρώτες παγκοσμίως σε όρους ευημερίας, προσδόκιμου ζωής, κοινωνικής ανάπτυξης και δημοκρατίας. Και κυρίως, έχουν διατηρήσει την ειρήνη σε μια ήπειρο που επί αιώνες βρισκόταν στο επίκεντρο των παγκόσμιων συγκρούσεων.
Επομένως, για την Ευρώπη, το πολυμερές σύστημα δεν αποτελεί απλώς ηθική υποχρέωση. Είναι και δομική αναγκαιότητα. Σε έναν κόσμο που διέπεται από κανόνες και θεσμούς, η Γηραιά Ήπειρος διαθέτει πολύ μεγαλύτερη επιρροή από όση θα υπέθετε κάποιος με βάση τον πληθυσμό ή το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της. Η Ένωση ενισχύει τη δύναμη των κρατών-μελών της, εντάσσοντάς την σε ένα πλαίσιο νόμων, κανόνων και συνεργασίας.
Και το αντίστροφο ισχύει επίσης. Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούν οι σφαίρες επιρροής και η ωμή ισχύς, η διαρθρωτική θέση της Ευρώπης είναι προορισμένη να αποδυναμωθεί. Η πολιτική της μεγιστοποιημένης ισχύος ευνοεί μεγαλύτερους και πιο επιθετικούς παίκτες. Η οικονομική αλληλεξάρτηση μετατρέπεται σε μέσο πίεσης αντί για πηγή ευημερίας. Οι συμμαχίες που αποβλέπουν στη συλλογική ασφάλεια γίνονται πιο εύθραυστες. Και ο ανοιχτός χαρακτήρας της Ευρώπης –μία από τις μεγαλύτερες δυνάμεις της– μετατρέπεται σε αδυναμία.
Οι συνέπειες αυτής της διάβρωσης είναι ήδη ορατές. Καθώς υποχωρεί η βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη, ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός, οι οικονομικοί καταναγκασμοί και οι εξωτερικές πιέσεις δοκιμάζουν όλο και περισσότερο τη συνοχή του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Σε έναν πιο κατακερματισμένο κόσμο, η επιστροφή σε στενά εθνικούς υπολογισμούς γίνεται όλο και πιο ελκυστική.
Ωστόσο, πρόκειται για μια επίπλαστη ασφάλεια. Για την Ευρώπη, η εγκατάλειψη του πολυμερούς συστήματος δεν θα οδηγήσει σε ανάκτηση εθνικής κυριαρχίας, αλλά σε απώλεια επιρροής. Το ίδιο το ευρωπαϊκό εγχείρημα αποδεικνύει ότι η συνεργασία μπορεί να αμβλύνει τις αντιπαλότητες και ότι οι κανόνες μπορούν να μετατρέψουν την αλληλεξάρτηση σε πηγή σταθερότητας και ευημερίας –και όχι ευπάθειας.
Η διεθνής τάξη στηρίζεται σε μια κοινή παραδοχή: ότι η ισχύς μπορεί να περιοριστεί από τον νόμο, ότι οι δεσμεύσεις μπορούν να υπερβούν τα άμεσα συμφέροντα και ότι η συνεργασία μπορεί να μετριάσει τις αντιπαλότητες. Κάποιοι θα πουν ότι αυτές οι πεποιθήσεις ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Όμως, ακριβώς αυτή η «φαντασία» επιτρέπει σε δισεκατομμύρια ανθρώπους να συνεργάζονται, να συναλλάσσονται, να ευημερούν και να απολαμβάνουν ένα επίπεδο ειρήνης χωρίς ιστορικό προηγούμενο.
Πρέπει λοιπόν να αντιμετωπίσουμε τη σημερινή κρίση όχι ως μια αναπόφευκτη παρακμή του πολυμερούς συστήματος, αλλά ως μια δοκιμασία της βούλησής μας να το ανανεώσουμε. Έχουμε τώρα μια ευκαιρία –που δεν εμφανίζεται παρά μόνο μία φορά σε κάθε γενιά– να μεταρρυθμίσουμε, αντί να εγκαταλείψουμε, τους κοινούς κανόνες, τις ρυθμίσεις και τους θεσμούς που καθιστούν δυνατή την παγκόσμια συνεργασία. Χωρίς αυτά, εκείνο που παρουσιάζεται ως ρεαλισμός μετατρέπεται γρήγορα σε κάτι πολύ πιο σκληρό: στον νόμο του ισχυρότερου.
Πηγή: Le Monde diplomatique, αναδημοσιεύεται με την άδειά της.
www.ertnews.gr
Ακολουθήστε το myvolos.net στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
