Συνέντευξη στη Μαριάννα Διομήδους*
Ο καθηγητής Ταξιάρχης Μπότσης, αφού επεράτωσε τις προπτυχιακές και μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, μετέβει για τρία χρόνια στο Τromso, στο Αρκτικό Πανεπιστήμιο στη Νορβηγία, όπου συμμετείχε σε προγράμματα τηλεΪατρικής και προγνωστικών μοντέλων για το διαβήτη, κατόπιν, μετέβει για μεταδιδακτορικές σπουδές, στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης, όπου ασχολήθηκε με τη λειτουργία του ηλεκτρονικού φακέλου ασθενούς, και την επεξεργασία ελεύθερου ιατρικού κειμένου. Στη συνέχεια, επεράτωσε ένα δεύτερο μεταδιδακτορικό πρόγραμμα και εργάσθηκε στον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (Food and Drug Administration, FDA), των ΗΠΑ. Πρόσφατα, εργάσθηκε στο Πανεπιστήμιο John Hopkins, όπου και απασχολείται μέχρι σήμερα. Αρχικά ασχολήθηκε με μια απλή επεξεργασία και κωδικοποίηση δεδομένων και προχώρησε στην ανάπτυξη πολύπλοκων αλγορίθμων και συστημάτων υποστήριξης λήψης απόφασης.
Σε δεύτερο χρόνο, ασχολήθηκε με συλλογή δεδομένων για διεθνείς ογκολογικές μελέτες, έχοντας ως μακροπρόθεσμο στόχο την εφαρμογή της Πληροφορικής στην Ογκολογία. Είναι γεγονός ,ότι ο FDA, λειτουργεί με διαφορετικά πρότυπα από ότι οι συναφείς ευρωπαϊκοί οργανισμοί, και υποστηρίζει την έρευνα στον τομέα της φαρμακο-επαγρύπνισης (pharmacovigilance), ενώ τα εργαλεία της πληροφορικής είναι κατ’εξοχήν σε θέση να την υποστηρίξουν. Ο καθηγητής κος Μπότση με τη μετάβαση του στο Πανεπιστήμιο John Hopkins,ασχολήθηκε με την ογκολογία και ιδιαίτερα με την ογκολογία ακριβείας (precision oncology), η οποία είναι σχετικά νέος τομέας συνυφασμένος με την εξατομικευμένη ιατρική και με θεραπείες στοχευμένες στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ασθενούς. Η μεγάλη πρόοδος στον τομέα της ογκολογίας συνδυάζεται με την εφαρμογή μεθόδων πληροφορικής και άλλων επιστημών, όπως στατιστικής, που έχουν εφαρμοσθεί στην βιοΪατρική. Κατά τη διάρκεια της εργασίας του στο FDA, υλοποίησε ένα ερευνητικό πρόγραμμα, βάσει του οποίου αναπτύχθηκε μια μεθοδολογία όσον αφορά τις διπλότυπες αναφορές επιτρέποντας στους ειδικούς να πραγματοποιήσουν την ανάλυση τους χρησιμοποιώντας πιο αντιπροσωπευτικές αναφορές από μια ομάδα διπλοτύπων (σημειωτέον, ότι το FDA λαμβάνει περίπου 2 εκατομμύρια αναφορές ανά έτος.
Σε μια δεύτερη φάση, ασχολήθηκε στον τομέα της ογκολογίας, και με τη συνεργασία άλλων επιστημόνων βιοϊατρικής και βιοστατιστικής, ανακάλυψε νέους τρόπους οργάνωσης και διαχείρισης των πληροφοριών, ως μέρος ενός γενικότερου πλαισίου υποστήριξης των ειδικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, της ανάπτυξης αλγορίθμων για την ανάλυση δεδομένων και της δημιουργίας νέας γνώσης, ως επίσης και της συνδυαστικής χρήσης πολλών πηγών δεδομένων μέσα από εθνικές και διεθνείς συνεργασίες. Ορόσημο στη καριέρα του, στάθηκε η ανάπτυξη ενός συστήματος υποστήριξης της απόφασης για την ομάδα του Συμβουλίου Μοριακής Ογκολογίας στο Sidney Kimmel Comprehensive Cancer Center του John Hopkins University, ώστε να διευκολυνθεί η ανάλυση πληροφορίας και γνώσης για την εύρεση των ιδανικών θεραπειών σε καρκινοπαθείς με βάση τα κλινικά και γενετικά χαρακτηριστικά τους. Το σύστημα αυτό, επιτρέπει τους ασθενείς να επωφεληθούν από τις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις στην ειδική ογκολογία.
Στις ερευνητικές προσεγγίσεις του πολλές φορές χρησιμοποίησε διάφορες μεθόδους όπως π.χ. για την ανάλυση των διπλοτύπων χρησιμοποίησε τόσο τη στατιστική όσο και τη θεωρία των κοινωνικών δικτύων, που εστιάζει στις σχέσεις και στη δημιουργία ομάδων με κοινά χαρακτηριστικά τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο, π.χ. οι αναφορές για τις ανεπιθύμητες ενέργειες ενός φαρμάκου μπορούν να συγκριθούν με τους κατοίκους μιας πόλης που σχηματίζουν ομάδες με κοινά χαρακτηριστικά (δηλαδή ομάδες διπλοτύπων ) στην εν λόγω περίπτωση, και αναζητάτε το πιο αντιπροσωπευτικό άτομο στην κάθε ομάδα, (δηλαδή αντιπροσωπευτική αναφορά στην ομάδα διπλοτύπων). Έτσι, γίνεται γρήγορη και αυτόματη αναγνώριση σοβαρών ανεπιθύμητων παρενεργειών συγκεκριμένων ανοσοθεραπειών.
Στην περίπτωση ιδανικών θεραπειών για καρκινοπαθείς το σύστημα με τη χρήση αλγορίθμων θα επεξεργάζεται τα δεδομένα από τους καρκινοπαθείς σε συνδυασμό με βασικές λειτουργίες του ασθενούς, θα εντοπίζει ανεπιθύμητες ενέργειες και θα ενημερώνει αυτόματα το FDA. Η οργάνωση και διαχείριση δεδομένων με σύγχρονες μεθόδους, με το συνδυασμό γνώσης προσφέρει όλα αυτά στους ειδικούς για να παρθεί η τελική απόφαση. Με τη βοήθεια της ΑΙ , προσαρμόζεται ο ανθρώπινος τρόπος σκέψης, στη διαδικασία λήψης απόφασης, ενώ οι ογκολόγοι επωφελούνται από την αυτοματοποίηση πολλών χρονοβόρων διαδικασιών. Ανακεφαλαιώνοντας, θα ήθελα να τονίσω, ότι ο καθηγητής κος Μπότσης εργάζεται συγκεκριμένα στην εξαγωγή δομημένων, κλινικών και γενετικών δεδομένων από πολύπλοκους ηλεκτρονικούς φακέλους και στην εξέταση εξατομικευμένων θεραπειών βασισμένων στα χαρακτηριστικά του κάθε καρκινοπαθούς ασθενή. Ένας αλγόριθμος μπορεί να ανιχνεύσει άμεσα μια παρενέργεια.
Ο οργανισμός FDA θα πραγματοποιήσει μια διερεύνηση και θα εξετάσει πόσοι άλλοι ασθενείς έχουν την ίδια παρενέργεια και αξιολογώντας τη σοβαρότητα της, να κάνει τις απαραίτητες ενέργειες, που μπορεί να είναι ενημέρωση των επαγγελματιών υγείας, δημόσιες ανακοινώσεις, ή και απόσυρση του σκευάσματος. Οι πρακτικές εφαρμογές των ευρημάτων, είναι το πως θα αξιοποιηθούν τα ιατρικά δεδομένα στον τρόπο παροχής φροντίδας υγείας και στην επίδραση τους στη Δημόσια Υγεία. Επίσης, ο καθηγητής κος Μπότσης, θα συμμετάσχει σε ένα παναμερικανικό πρόγραμμα για παιδιά με νευρολογικούς καρκίνους. Η βασική πρόκληση στο μέλλον θα βασισθεί στην ανάπτυξη και χρησιμοποίηση συστημάτων και μοντέλων με άλλα ιδρύματα στον τομέα της παιδιατρικής και ενήλικης ογκολογίας με την υποστήριξη κρατικών και ιδιωτικών πόρων με διεθνείς συνεργασίες.
Επίσης, μια άλλη προσπάθεια που θα γίνει στο μέλλον είναι η συλλογή γενετικών και κοινωνικο-οικονομικών στοιχείων όσον αφορά την αντίληψη των ασθενών σχετικά με την παρεχόμενη φροντίδα υγείας, ούτως ώστε να χρησιμοποιούνται οι ανάλογες στρατηγικές.
Συμπερασματικά , τόνισε ο καθηγητής, ο ρόλος της βιοΪατρικής τεχνολογίας και της ΑΙ είναι ζωτικής σημασίας στην εξατομικευμένη φροντίδα υγείας, με τη διαβεβαίωση, ότι υπάρχουν αυστηρά κριτήρια και συνεχιζόμενος έλεγχος για κάθε αυτοματοποίηση. Όμως, η αναζήτηση κάθε διαθέσιμου μέτρου για την βελτίωση της ανθρώπινης υγείας και δη της υγείας των καρκινοπαθών, είναι πρώτη προτεραιότητα για τους επιστήμονες υγείας και ερευνητές στον κλάδο αυτό. Μέσα από τη συνέντευξη αυτή ξεδιπλώθηκε αρμονικά η προσωπικότητα του καθηγητή κου Ταξιάρχη Μπότση, ο οποίος είχε μια επιτυχημένη πορεία μέχρι τούδε και μια αξιόλογη ερευνητική δραστηριότητα στον τομέα της ογκολογίας, η οποία θα συνεχισθεί με επιτυχία στο μέλλον.
«Μπορείτε να μας αναφέρετε την παρουσίαση του επιστημονικού σας υπόβαθρου και των επιτευγμάτων σας;»
Είμαι Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ογκολογίας της Ιατρικής Σχολής του Johns Hopkins University και διευθύνω την Ομάδα Βιοϊατρικής Πληροφορικής στο Sidney Kimmel Comprehensive Cancer Center του ίδιου ιδρύματος. Έχω Διδακτορικό από το ΕΚΠΑ, με ειδίκευση στην Πληροφορική Υγείας, και πτυχίο στη Νοσηλευτική από το ίδιο πανεπιστήμιο. Επιπλέον, κατέχω Μεταπτυχιακό στην Οπτικοποίηση Πληροφορίας από το Maryland Institute College of Art (MICA) στη Βαλτιμόρη, ΗΠΑ.
«Τι ήταν αυτό που πυροδότησε αρχικά το ενδιαφέρον σας για αυτόν τον κλάδο και τι σας οδήγησε να εστιάσετε ειδικά στην Ογκολογία και Ογκολογική Νοσηλευτική με τη χρήση της Τεχνολογίας της Πληροφορικής;»
Όταν ήμουν παιδί, είχαμε μία δωδεκάτομη εγκυκλοπαίδεια της Πάπυρος Λαρούς, στην καθαρεύουσα, και κάθε φορά που η αδερφή μου ή εγώ είχαμε μια απορία, ο πατέρας μου μας παρότρυνε να αναζητήσουμε εκεί την απάντηση, ακόμα και όταν ήταν προφανές ότι την ήξερε ήδη ο ίδιος. Προερχόμενος από μια αγροτική, πολύτεκνη οικογένεια στη γενιά της Κατοχής, δεν του δόθηκε ποτέ η δυνατότητα να σπουδάσει, ένα προνόμιο που στις μέρες μας θεωρείται δεδομένο. Μετά από πολλά χρόνια, κατάλαβα ότι ήθελε να μας διδάξει ότι πρέπει να αναζητούμε την απάντηση μέσα από συλλογή δεδομένων, στηριζόμενοι σε αξιόπιστες πηγές και στη συγκριτική ανάλυση δεδομένων. Ακούγεται παράξενο τώρα, αλλά σε μια εποχή που οι οικιακοί ηλεκτρονικοί υπολογιστές παρείχαν μόνο πρόσβαση σε κλασικά (arcade) βιντεοπαιχνίδια και το Διαδίκτυο δεν υπήρχε ακόμα, η βασική πηγή γνώσης στο σπίτι μας ήταν η δωδεκάτομη εγκυκλοπαίδεια. Σήμερα, πιστεύω σθεναρά ότι αυτή ήταν η αρχή που έχει μείνει βαθιά χαραγμένη στο υποσυνείδητό μου.
Σημαντική στιγμή στην πανεπιστημιακή μου εκπαίδευση ήταν το μεταπτυχιακό και διδακτορικό πρόγραμμα στην Πληροφορική Υγείας που ξεκίνησε το 1998 υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Δρ. Ιωάννη Μάντα, που αργότερα ήταν ο επιβλέποντας στη διδακτορική μου διατριβή. Αν και η ίδια η επιστήμη της πληροφορικής άλλαζε χαρακτήρα και η εφαρμογή της στον χώρο της υγείας ήταν πρώιμη στο κατώφλι του 2000, υπήρχε ήδη κάποια δραστηριότητα διεθνώς, που ως φοιτητές του προγράμματος, τη βλέπαμε κυρίως σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά και μέσω κάποιων αλληλεπιδράσεων με επιστήμονες του εξωτερικού στο πλαίσιο ευρωπαϊκών ερευνητικών προγραμμάτων που συμμετείχαμε. Αποφοιτώντας, ήταν ξεκάθαρο ότι ήθελα να γνωρίσω όλες τις εκφάνσεις του γνωστικού αυτού πεδίου, από την απλή επεξεργασία και κωδικοποίηση δεδομένων, μέχρι την ανάπτυξη προχωρημένων αλγορίθμων και συστημάτων υποστήριξης λήψης απόφασης. Σε δεύτερο χρόνο, η εμπλοκή μου στη συλλογή δεδομένων για διεθνείς ογκολογικές μελέτες διαμόρφωσε περισσότερο το μακροπρόθεσμο στόχο μου για ενδελεχή εφαρμογή της Πληροφορικής στην Ογκολογία.
Οι προοπτικές της πραγματικής εφαρμογής όλων αυτών στον ελληνικό χώρο ήταν, δυστυχώς, ιδιαίτερα περιορισμένες. Όταν, λοιπόν, παρουσιάστηκε η ευκαιρία για μεταδιδακτορική έρευνα στο εξωτερικό, δεν το σκέφτηκα δεύτερη φορά. Η παραμονή μου για περίπου τρία χρόνια στο Τρόμσο της Νορβηγίας και η ενασχόληση με προγράμματα τηλεϊατρικής και προγνωστικών μοντέλων στον διαβήτη υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Δρ. Gunnar Hartvigsen ήταν οι πρώτοι από μια σειρά σταθμών που ονειρευόμουν κρυφά στα μαθητικά μου χρόνια. Το τμήμα Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο του Τρόμσο, τώρα Πανεπιστήμιο της Αρκτικής, προέτρεπε τους μεταδιδακτορικούς ερευνητές να μετεκπαιδευτούν σε πανεπιστήμια της αλλοδαπής, οπότε επισκέφθηκα το τμήμα Βιοϊατρικής Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια (Department of Biomedical Informatics, Columbia University) στη Νέα Υόρκη για να δω από κοντά πώς λειτουργεί ο ηλεκτρονικός φάκελος υγείας, η αυτόματη επεξεργασία ιατρικού ελεύθερου κειμένου και πολλά άλλα. Η περίοδος στη Νορβηγία και στη Νέα Υόρκη ήταν ιδιαιτέρως παραγωγική και συνάμα προπαρασκευαστική για ό,τι ακολούθησε στις ΗΠΑ τα επόμενα χρόνια. Κατ’ αρχήν, ένα δεύτερο μεταδιδακτορικό υπό την καθοδήγηση του εξαίρετου συναδέλφου και επιστήμονα Δρ. Robert Ball και κανονική απασχόληση στον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκου και στη συνέχεια η επιστροφή στον ακαδημαϊκό τομέα και στο Johns Hopkins University.
Ο Αμερικανικός Οργανισμός Φαρμάκου λειτουργεί με εντελώς διαφορετικά πρότυπα από τον Ελληνικό και άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς, υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, την έρευνα στον τομέα της φαρμακοεπαγρύπνησης (pharmacovigilance) και τα εργαλεία που μπορούν να την υποστηρίξουν. Όλα αυτά τροφοδότησαν τα επόμενα βήματά μου στο Johns Hopkins University και πυροδότησαν την ενασχόλησή μου με την Ογκολογία και ιδιαίτερα την Ογκολογία Ακριβείας (Precision Oncology).
Η Ογκολογία Ακριβείας είναι ένας σχετικά νέος τομέας, συνυφασμένος με την προσωποποιημένη ιατρική και τις θεραπείες στοχευμένες στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ασθενή. Η εκρηκτική πρόοδος στον συγκεκριμένο τομέα της Ογκολογίας (βλέπε ανοσοθεραπεία, υγρές βιοψίες, και άλλα) συνδυάζεται με την εφαρμογή μεθόδων και εργαλείων από την πληροφορική και άλλες επιστήμες τεχνολογίας, που έχουν ήδη εφαρμοστεί στη βιοϊατρική ή είναι εντελώς νέες. Αυτό ακριβώς, όπως επίσης και οι σημαντικές θετικές έμμεσες επιδράσεις στην υγεία των ασθενών, πυροδότησαν το ενδιαφέρον μου για την εφαρμογή του ευρύτερου πεδίο της Βιοϊατρικής Πληροφορικής στην Ογκολογία Ακριβείας.
«Υπήρξε κάποια ιδιαίτερη στιγμή, ανακάλυψη ή μέντορας που καθόρισε την πορεία σας ως επιστήμονα;»
Πολλές μικρές ή μεγάλες στιγμές, όπως και αρκετές αλληλεπιδράσεις, με βοήθησαν να πάρω σημαντικές αποφάσεις σε κρίσιμα σταυροδρόμια της επιστημονικής μου ζωής. Δε θα ήθελα να ξεχωρίσω ένα συγκεκριμένο γεγονός, αλλά σίγουρα τα πιο δύσκολα μονοπάτια, στιγμές που κάποιος βραχυπρόθεσμος στόχος δεν επετεύχθει, απορρίψεις και κακόβουλες συμβουλές, με χαλύβδωσαν και με οδήγησαν τελικά στην δική μου Ιθάκη. Ιδιαίτερης σημασίας, ωστόσο, παραμένουν οι καθημερινές και συχνές επαφές με εξέχοντες και ιδιοφυείς συναδέλφους που μοιράζονται το ίδιο όραμα και βλέπουν το ίδιο φως στην άκρη του τούνελ. Πολλές φορές ξεχνούμε ότι οι επιστήμονες στο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα και παλιότερα, δεν αλληλεπιδρούσαν μέσα από πλατφόρμες τηλεδιάσκεψης. Όλες οι ζυμώσεις γίνονταν δια ζώσης σε μεγάλα ερευνητικά κέντρα και κορυφαία συνέδρια. Οπότε θεωρώ ιδιαίτερο προνόμιο να βρίσκομαι σε ένα ίδρυμα που προσφέρει τέτοιες ευκαιρίες. Είμαι επίσης πολύ τυχερός που ξεκινώ και τελειώνω τη μέρα μου, διανθίζοντάς την με εξόχως ενδιαφέρουσες επιστημονικές συζητήσεις για τρέχοντα θέματα και επόμενες διερευνήσεις, με τη σύντροφό μου στη ζωή και την έρευνα, Δρ. Έλσα Αναγνώστου.
«Μπορείτε να συνοψίσετε τα πιο σημαντικά ευρήματα της πρόσφατης δουλειάς σας;»
Η εργασία μου ανήκει στο ευρύτερο πεδίο της εφαρμοσμένης έρευνας, όπου συχνά τα επιτεύγματά μου συνδέονται με τη δημιουργία νέων εργαλείων που προωθούν τον τομέα ή επιλύουν πολύπλοκα προβλήματα. Αυτά τα προβλήματα συχνά επηρεάζουν διαδικασίες, επηρεάζουν τους επαγγελματίες υγείας και, τελικά, έχουν άμεσες ή έμμεσες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Θα παρουσιάσω δύο παραδείγματα που θεωρώ ότι ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.
Το πρώτο αφορά σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα που ολοκληρώθηκε πρόσφατα και υλοποιήσαμε για τον Αμερικάνικο Οργανισμό Φαρμάκου λύνοντας ένα πρόβλημα που, αν και φαινομενικά απλό στη διάστασή του, ήταν δυσεπίλυτο για πολλά χρόνια. Ο Αμερικάνικος Οργανισμός Φαρμάκου διατηρεί ένα σύστημα που περιλαμβάνει πάνω από 30 εκατομμύρια πολύπλοκες αναφορές για ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων (στην παρούσα φάση το σύστημα λαμβάνει κοντά στα 2 εκατομμύρια από αυτές τις αναφορές ανά έτος). Αναπτύξαμε, λοιπόν, μια μεθοδολογία που αναγνωρίζει τις διπλότυπες αναφορές, επιτρέποντας στους ειδικούς να πραγματοποιήσουν την ανάλυσή τους χρησιμοποιώντας την πιο αντιπροσωπευτική αναφορά από μια ομάδα διπλοτύπων.
Το δεύτερο αφορά στον τομέα της ογκολογίας όπου η ομάδα μου, και πάντα σε συνεργασία με πολλές άλλες ειδικότητες (ογκολόγους, βιοπληροφορικούς, βιοστατιστικούς και άλλους), ανακαλύπτει και προτείνει νέους τρόπους οργάνωσης και διαχείρισης της πληροφορίας, ως μέρος ενός γενικότερου πλαισίου υποστήριξης των ειδικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, της ανάπτυξης αλγορίθμων για την ανάλυση δεδομένων, της δημιουργίας νέας γνώσης και της συνδυαστικής χρήσης πολλών πηγών δεδομένων προς όφελος των ασθενών. Είναι μια διαρκής διαδικασία που ξεπερνά τα όρια του ιδρύματος μέσα από εθνικές και διεθνείς συνεργασίες.
«Μπορείτε να μου περιγράψετε τη στιγμή που ίσως συνειδητοποιήσατε ότι ανακαλύψατε κάτι σημαντικό; Τι νοιώσατε; Τι αντίκτυπο είχε;»
Υπήρξαν αρκετές στιγμές που φτάσαμε στην επίλυση ενός δύσκολου προβλήματος, όπως για παράδειγμα την εξάλειψη των διπλοτύπων που προανέφερα. Ωστόσο, οι πραγματικά σημαντικές στιγμές παρουσιάζονται όταν οι μέθοδοι και τα συστήματά μας χρησιμοποιούνται στην πράξη προς όφελος των ασθενών και επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τη δημόσια υγεία. Οι προσπάθειές μας και η εργασία των συναδέλφων για την ανάπτυξη νέας ή την επαναχρησιμοποίηση ήδη υφιστάμενης μεθοδολογίας, καθώς και η εξέταση και η δοκιμή της σε θεωρητικό και πειραματικό επίπεδο, είναι σημαντικές. Ωστόσο, η στιγμή της υπέρτατης ικανοποίησης είναι το σημείο ακριβώς που ένα προϊόν της ομάδας μου χρησιμοποιείται σε πρακτικό επίπεδο, όπως ένα σύστημα υποστήριξης απόφασης που πρόσφατα αναπτύξαμε για την ομάδα του Συμβουλίου Μοριακής Ογκολογίας στο Sidney Kimmel Comprehensive Cancer Center του Johns Hopkins University, ώστε να διευκολύνουμε την ανάλυση πληροφορίας και γνώσης για την εύρεση των ιδανικών θεραπειών σε καρκινοπαθείς με βάση τα κλινικά και γενετικά χαρακτηριστικά τους. Το σύστημα αυτό όχι μόνο διευκολύνει τους ειδικούς να εξετάσουν αυτές τις επιλογές σε βάθος και σε πραγματικό χρόνο, αλλά, πάνω από όλα, επιτρέπει σε ασθενείς να επωφεληθούν από τις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις στην ειδική ογκολογία.
«Ήταν οι μέθοδοί σας συμβατικές ή χρειάστηκε να δημιουργήσετε ένα νέο τρόπο διερεύνησης αυτού του προβλήματος;»
Οι μεθοδολογίες στη Βιοϊατρική Πληροφορική ποικίλλουν σημαντικά. Μπορεί κανείς να ακολουθήσει μια παραδοσιακή προσέγγιση στον σχεδιασμό και υλοποίηση βάσεων δεδομένων ή να δημιουργήσει ένα νέο μοντέλο οργάνωσης δεδομένων. Συχνά, εμπνεόμαστε από άλλα πεδία και εφαρμόζουμε τις αρχές τους στην επίλυση προβλημάτων. Για παράδειγμα, στην ανάλυση των διπλοτύπων, αντλήσαμε έμπνευση τόσο από τη στατιστική όσο και από τη θεωρία κοινωνικών δικτύων, που εστιάζει στις σχέσεις και την δημιουργία κοινοτήτων μέσω χαρακτηριστικών, τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο. Μετά από δοκιμές με παραδοσιακές μεθόδους, αποφασίσαμε να τις συνδυάσουμε με αυτή τη θεωρία, στην οποία κάθε αναφορά λειτουργεί ως άτομο μιας κοινότητας. Για παράδειγμα, οι αναφορές ανεπιθύμητων ενεργειών για ένα φάρμακο μπορούν να συγκριθούν με τους κατοίκους μιας πόλης, που σχηματίζουν στενές ομάδες με κοινά χαρακτηριστικά (δηλαδή ομάδες διπλοτύπων στην περίπτωσή μας) και αναζητούμε το πιο αντιπροσωπευτικό άτομο στην κάθε ομάδα (δηλαδή αντιπροσωπευτική αναφορά στην ομάδα διπλοτύπων).
Σε περίπτωση ανίχνευσης των ιδανικών θεραπειών για καρκινοπαθείς, το σύστημά μας συνδυάζει βασικές και συμβατικές λειτουργίες για την οργάνωση και διαχείριση δεδομένων, καθώς και σύγχρονες μεθόδους για τον συνδυασμό γνώσης και την διάθεσή της στους ειδικούς για την τελική απόφαση. Συχνά, με την βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, προσομοιάζουμε τον ανθρώπινο τρόπο σκέψης στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και προσπαθούμε να τον υλοποιήσουμε στο σύστημα. Οι ογκολόγοι, με τη βοήθεια ειδικών, καλούνται να πάρουν την τελική απόφαση αφού αξιολογήσουν όλες τις παραμέτρους, ενώ παράλληλα επωφελούνται από την αυτοματοποίηση πολλών επίπονων και χρονοβόρων διαδικασιών.
«Ποιο ήταν το μεγαλύτερο εμπόδιο ή η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσατε κατά τη διάρκεια αυτού του έργου και πώς το ξεπεράσατε;»
Το αμερικανικό ακαδημαϊκό μοντέλο παρέχει πολλές ευκαιρίες στον τομέα μου, που απαιτεί μεγάλο όγκο ψηφιοποιημένων δεδομένων και προηγμένα περιβάλλοντα λογισμικού για την ανάπτυξη μοντέλων και αλγορίθμων. Ωστόσο, απαιτεί επίσης από τους ερευνητές να εξασφαλίζουν χρηματοδότηση από κυβερνητικά ιδρύματα, ιδιωτικές πηγές και βιομηχανικούς φορείς, ώστε να διατηρούν τις ομάδες τους και να πετυχαίνουν τους στόχους τους. Είναι λοιπόν απαραίτητο να διεκδικώ συνεχώς νέες χρηματοδοτήσεις και πόρους για να διατηρώ και να εξελίσσω την ομάδα μου. Υπάρχουν επίσης εμπόδια που αντιμετωπίζουν όλοι οι ερευνητές παγκοσμίως. Ιδίως στις εφαρμοσμένες επιστήμες, πρέπει να παρακολουθούμε διαρκώς τις εξελίξεις και να λειτουργούμε συνδυαστικά για να ανακαλύψουμε την αλήθεια.
Πέραν της έρευνας ασχολείστε με διδασκαλία; Ποια μαθήματα διδάσκετε; Μπορείτε να κάνετε μια σύγκριση του τρόπου διδασκαλίας και της εξέτασης με αυτά που είχατε βιώσει στην Ελλάδα;
Ανέφερα νωρίτερα μερικές από τις διαφορές του αμερικανικού συστήματος σε σχέση με άλλα συστήματα από ερευνητική άποψη. Υπάρχουν επίσης διαφορές και στον τομέα της εκπαίδευσης, όπου συχνά είναι πιο απαιτητικό. Για παράδειγμα, οι υποψήφιοι διδάκτορες περνούν τον πρώτο χρόνο τους κάνοντας πολλά μαθήματα για να καλύψουν τυχόν κενά και να ανταποκριθούν στη θεματολογία της διατριβής. Επιπλέον, επισκέπτονται 2-3 ερευνητικές ομάδες για να ανακαλύψουν ποιοι τομείς τους ενδιαφέρουν πραγματικά και να επιλέξουν το μέλος ΔΕΠ που θα τους επιβλέψει και θα τους καθοδηγήσει κατά την εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής. Τέλος, αξίζει να σημειωθούν οι ευκαιρίες δια βίου μάθησης που προσφέρονται γενναιόδωρα σε μέλη ΔΕΠ και ερευνητές.
«Μπορείτε να μας δώσετε 2-3 αναλυτικά παραδείγματα των ερευνών σας. Γιατί είναι σημαντικές αυτές οι έρευνες; Ποιους επηρεάζει περισσότερο;»
Θα ήθελα να τονίσω τη σημασία της δουλειάς μας στην εξατομικευμένη ιατρική και την ογκολογία ακριβείας. Η ιατρική και η ογκολογία έχουν ήδη προχωρήσει σημαντικά. Δεν αντιμετωπίζουν μόνο οριστικά τους όγκους που παλίοτερα σχετίζονταν με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας και μικρή επιβίωση, όπως ο καρκίνος μαστού χαμηλού σταδίου, αλλά κάνουν την πορεία του ασθενή λιγότερο επώδυνη διασφαλίζοντας υψηλά επίπεδα φροντίδας. Η ανοσοθεραπεία, που ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα για να αναγνωρίσει και να καταστρέψει τα καρκινικά κύτταρα, και οι υγρές βιοψίες, μια σύγχρονη μέθοδος που με λίγες σταγόνες αίματος ανιχνεύει νωρίτερα από τις παραδοσιακές μεθόδους (βιοψίες και απεικονίσεις) την παρουσία και την πρόοδο της κακοήθειας, είναι μόνο δύο παραδείγματα. Ταυτόχρονα, η συνεχής συλλογή και ανάλυση δεδομένων, καθώς και η αυτόματη αξιολόγηση γνώσης, όπως παρουσιάζονται σε διάφορες πηγές (βάσεις γνώσεων και βιβλιογραφία), είναι πλέον απαραίτητα. Είναι ελπίζω κατανοητό ότι οι ογκολόγοι και άλλοι επαγγελματίες υγείας είναι αδύνατο να αποστηθίσουν τεράστιους όγκους πληροφορίας και να κάνουν τη δουλεία τους χωρίς κάποιας μορφής αυτοματοποίηση. Προς το παρόν, η ομάδα μου επικεντρώνεται σε αυτό το κομμάτι. Συγκεκριμένα, εργαζόμαστε στην αυτοματοποιημένη εξαγωγή δομημένων κλινικών, γενετικών και άλλων δεδομένων από πολύπλοκους ηλεκτρονικούς φακέλους, καθώς και στην ανεύρεση εξατομικευμένων θεραπειών βασισμένων στα χαρακτηριστικά κάθε ασθενή.
Επιπλέον, συνεργαζόμαστε με άλλα ιδρύματα, πανεπιστημιακά και κυβερνητικά, ώστε να αξιοποιήσουμε τα ευρήματά μας προς όφελος της δημόσιας υγείας. Για παράδειγμα, υλοποιούμε ένα πρόγραμμα με τον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκου για την αυτόματη και γρήγορη αναγνώριση σοβαρών και ανεπιθύμητων παρενεργειών συγκεκριμένων ανοσοθεραπειών. Παραδοσιακά, οι γιατροί καταχωρούν αναφορές για σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες και τις στέλνουν στον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκου. Το συγκεκριμένο έργο στοχεύει στη δημιουργία αλγορίθμων που θα επεξεργάζονται τα δεδομένα των ασθενών, θα εντοπίζουν τις ανεπιθύμητες ενέργειες και θα ενημερώνουν αυτόματα τον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκου.
Προς το παρόν, το αλγοριθμικό εύρημα θα πρέπει να επιβεβαιωθεί από ειδικό ιατρό, αλλά ο απώτερος στόχος είναι να ελαχιστοποιήσουμε την ανθρώπινη παρέμβαση, προσφέροντας πολλαπλά οφέλη. Ο γιατρός δεν χρειάζεται να αφιερώνει χρόνο για να συμπληρώσει μια λεπτομερή αναφορά, κάτι που ένα σύγχρονο σύστημα μπορεί να κάνει αυτόματα. Ταυτόχρονα, ο Οργανισμός θα λαμβάνει σημαντικές πληροφορίες άμεσα, τη στιγμή που παράγονται, με επίκεντρο τον ασθενή. Ένας αλγόριθμος μπορεί να ανιχνεύσει άμεσα μια παρενέργεια που μπορεί να μην είναι εμφανής, αλλά θα ανακαλυφθεί άμεσα από τον αλγόριθμο. Ακόμα και αν η περαιτέρω διερεύνηση δείξει ότι η ανακαλυφθήσα παρενέργεια ήταν ψευδώς θετική, η πληροφορία θα έχει ήδη ελεγχθεί προς όφελος του ασθενή. Η δημόσια υγεία επωφελείται επίσης, καθώς ο Οργανισμός θα πραγματοποιήσει ενδελεχή διερεύνηση και θα εξετάσει πόσοι άλλοι ασθενείς έχουν την ίδια παρενέργεια, αξιολογώντας τη σοβαρότητά της και λαμβάνοντας υπόψη τυχόν απαραίτητες ενέργειες, όπως ενημέρωση των επαγγελματιών υγείας ή και δημόσιες ανακοινώσεις, ακόμα και απόσυρση του σκευάσματος αν διαπιστωθεί ότι είναι επικίνδυνο.
«Ποιες είναι οι πρακτικές εφαρμογές αυτών των ευρημάτων στα επόμενα 5–10 χρόνια;»
Οι αλγόριθμοι και τα συστήματα που αναπτύξαμε ήδη επηρεάζουν τους τομείς που αναφέρθηκαν παραπάνω, αλλά αναμένεται να μεταβάλλουν το πώς αξιοποιούμε ιατρικά δεδομένα και, πρωτίστως, τον τρόπο παροχής φροντίδας υγείας και την επίδρασή της στη δημόσια υγεία. Είναι γνωστό ότι οι μεγαλύτερες ανακαλύψεις στην ανθρώπινη ιστορία έγιναν μέσω παρατήρησης. Σήμερα, αυτό σημαίνει την αξιοποίηση και ανάλυση πολυδιάστατων δεδομένων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αποφάσεις που λήφθηκαν λανθασμένα λόγω ελλιπούς εξέτασης των δεδομένων, είτε επειδή δεν ήταν πλήρως διαθέσιμα είτε γιατί δεν είχαν αξιολογηθεί με τα κατάλληλα εργαλεία. Το παράδειγμα της θαλιδομίδης, που σχετίστηκε με τερατογενέσεις, είναι πλέον κλασικό. Επιδίωξή μας είναι οι μέθοδοι μας να αποκαλύψουν κρυφά πρότυπα και να συμβάλλουν στην ανακάλυψη πιο κατάλληλων θεραπειών, στην πρόωρη διάγνωση καρκίνων και προόδου της νόσου, βοηθώντας ειδικούς να μελετήσουν ενδελεχώς τεράστιες ποσότητες δεδομένων και να τα συνδυάσουν με γνώση.
Όπως προανέφερα, ήδη παρέχουμε υποστήριξη στον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκου σε δύο επίπεδα: πρώτον, με ένα σύστημα υποστήριξης αποφάσεων που, μεταξύ άλλων, περιλαμβάνει ανίχνευση διπλότυπων, και δεύτερον, με την ανίχνευση ανεπιθύμητων ενεργειών από την ανοσοθεραπεία.
Στον τομέα της ογκολογίας, δραστηριοποιούμαστε σε πολλαπλές πρωτοβουλίες. Αξίζει να επανέλθω στη συνεργασία μας με το Συμβούλιο Μοριακής Ογκολογίας, το οποίο διαθέτει ένα πολυλειτουργικό σύστημα υποστήριξης αποφάσεων, και συμβάλλουμε στην επιλογή κατάλληλων θεραπειών με την επιτάχυνση διαδικασιών μέσω αυτοματοποίησης. Επιπλέον, υποστηρίζουμε πολλές ομάδες στο Sidney Kimmel Comprehensive Cancer Center του ιδρύματος στη διαχείριση και ανάλυση δεδομένων για ερευνητικούς σκοπούς. Επίσης, είμαι ιδιαίτερα ενθουσιασμένος με την πρόσφατη έναρξη ενός παναμερικανικού προγράμματος για παιδιά με νευρολογικούς καρκίνους και με τη συμμετοχή της ομάδας μου σε αυτό.
«Τι είναι αυτό που συχνά παρανοούν οι άνθρωποι σχετικά με το συγκεκριμένα θέματα;»
Παρόλο που το κοινό είναι πλέον πιο εξοικειωμένο με τη δύναμη των δεδομένων σε σχέση με το παρελθόν, πολλοί πιθανόν δεν συνειδητοποιούν ότι όλες οι επιστημονικές εξελίξεις εξαρτώνται 100% από την συνδυαστική ανάλυση δεδομένων και τη διαρκή αξιολόγηση της υπάρχουσας γνώσης. Πίσω από κάθε επιστημονική ανακοίνωση κρύβεται πλήθος ωρών εργασίας στην επεξεργασία, ανάλυση και ερμηνεία δεδομένων. Χωρίς αυτές τις διαδικασίες, καμία απόφαση δεν λαμβάνεται. Τα ιατρικά και άλλα επαγγέλματα έχουν αλλάξει, με το όπλο των επαγγελματιών να μην είναι μόνο η γνώση, η κρίση, και η εμπειρία, που έχουν ήδη αποκτήσει, αλλά και η υποβοήθησή τους από την τεχνολογία. Στον χώρο μας, οι ερευνητές αφιερώνουν χρόνο τόσο στο εργαστήριο όσο και στον υπολογιστή τους. Υπάρχει όμως η παρανόηση ότι οι σύγχρονες τεχνολογίες, ειδικά μετά την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης, θα λύσουν δια μαγείας όλα τα προβλήματα, θα αντικαταστήσουν ή θα υποκαταστήσουν τον ανθρώπινο παράγοντα και θα λαμβάνουν όλες τις αποφάσεις. Κάτι τέτοιο είναι εντελώς μακριά από τη σύγχρονη πραγματικά και κανένας υπεύθυνος ερευνητης δεν λειτουργεί κατά αυτόν τον τρόπο. Η προσέγγισή μας έγκειται στη χρήση αλγορίθμων και αυτοματοποίησης με μέτρο, μετά από ενδελεχή αξιολόγηση της καταλληλότητας και της ακρίβειάς τους, όπως επίσης και με συνεχείς ελέγχους όταν χρησιμοποιούνται στην πράξη. Πρωτόκολλα ασφαλείας και ορθής λειτουργίας διέπουν την εφαρμογή και χρήση τους και τα συμβούλια ηθικής στα ιδρύματα υγείας εποπτεύουν όλες τις διαδικασίες. Τελικά, το κοινό πρέπει να αισθάνεται ασφαλές. Κανείς δεν έχει παραδώσει τις αποφάσεις στις μηχανές!
«Υπάρχει κάποια διαφωνία στον χώρο για τα συμπεράσματά σας; Ποιες είναι οι αντίθετες απόψεις;» Υπάρχουν θέματα που σας προβλημάτισαν λόγω ίσως παραπληροφόρησης, όπως για παράδειγμα ο εμβολιασμός. Πώς τα αντιμετωπίσατε;
Οι διαφορές και οι διαφωνίες αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους της επιστημονικής εξέλιξης και ποτέ δεν έχουμε δει πρόοδο χωρίς αυτά τα στοιχεία μέσα στον χρόνο. Συχνά διαφωνούμε σχετικά με τον τρόπο διαχείρισης δεδομένων, το πόσο ολοκληρωμένη είναι μια μέθοδος ή κατά πόσο ένα σύστημα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις και είναι έτοιμο για χρήση. Στην επιστημονική κοινότητα, τέτοιες διαφωνίες θεωρούνται φυσιολογικές και συμβάλλουν στην πρόοδο, όχι ως εμπόδια. Σεβόμαστε και ακούμε τις απόψεις των συναδέλφων, ειδικά σε τομείς όπου, αν και γνωρίζουμε καλά, δεν έχουμε πλήρη εξειδίκευση, όπως π.χ. στην παιδιατρική ογκολογία ή τους αιματολογικούς καρκίνους. Πριν αναπτύξουμε συστήματα για ειδικούς, θα ακούσουμε με προσοχή τις γνώμες τους και θα αξιολογήσουμε τα σχόλιά τους, χωρίς αρνητική αντίδραση όταν κάτι δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες τους. Η καλοπροαίρετη κριτική είναι απαραίτητη και ευπρόσδεκτη. Θα εκφράσουμε ανοικτά τη γνώμη μας όταν κάτι χρειάζεται βελτίωση ή διαφορετική προσέγγιση. Κάθε μας μελέτη περιλαμβάνει μια μακροχρόνια και επίπονη διαδικασία, που, δυστυχώς ή ευτυχώς, σπάνια αποκαλύπτεται άμεσα στο ευρύ κοινό ή στους ασθενείς. Ωστόσο, υπάρχει μεγάλη ικανοποίηση στο γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι θα επωφεληθούν σημαντικά από το έργο μας.
«Ποιο είναι το επόμενο μεγάλο ερώτημα που καλείται να απαντήσει η ερευνητική ομάδα σας;»
Ήδη αναφέρθηκα στις προσπάθειές μας στον τομέα της φαρμακοεπαγρύπνησης και της ογκολογίας ακριβείας. Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε είναι η ενοποίηση πολλών εφαπτόμενων τομέων, αφού πρώτα εντοπίσουμε όλες τις συνιστώσες. Σε αυτό το πλαίσιο, εργαζόμαστε ενεργά. Ανάμεσα στις ποικίλες δραστηριότητές μας, ξεχωρίζω την προσπάθειά μας να συνενώσουμε και να ενσωματώσουμε δεδομένα και πληροφορίες από διάφορες πηγές, όπως κλινικά και γενικά δεδομένα από το φάκελο ασθενή, πρόσφατα ευρήματα από τη βιβλιογραφία και κλινικές μελέτες, καθώς και υπάρχουσα γνώση από επιστημονικές βιβλιοθήκες και αξιόπιστες βάσεις δεδομένων. Ήδη δουλεύουμε πάνω σε όλα αυτά και, παράλληλα, αναπτύσσουμε αλγορίθμους που θα μας βοηθήσουν να ανακαλύψουμε νέα γνώση και να την παρέχουμε σε ογκολόγους και άλλους ειδικούς. Οι πρόσφατες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης που εμφανίστηκαν τα δύο τελευταία χρόνια ανοίγουν απίστευτες προοπτικές, αλλά απαιτείται προσεκτικός σχεδιασμός και υλοποίηση των σχετικών προγραμμάτων.
Η βασική πρόκληση που αντιμετωπίζουμε τώρα είναι διπλή. Πρώτα, εργαζόμαστε εντατικά στη διαμοίραση συστημάτων και μοντέλων με άλλα ιδρύματα στον τομέα της παιδιατρικής και ενήλικης ογκολογίας, με την υποστήριξη τόσο κρατικών όσο και ιδιωτικών πόρων. Τα σύγχρονα υπολογιστικά περιβάλλοντα με τεχνολογίες διαδικτύου διευκολύνουν αυτόν τον διαμοιρασμό. Φανταστείτε μια μεγάλη λίμνη δεδομένων (data lake, ένας νέος όρος που ξεπερνά τα όρια μιας απλής βάσης δεδομένων) από διαφορετικά ιδρύματα που περιλαμβάνει όλες τις περιπτώσεις ασθενών με σπάνιο όγκο. Αν ένα ίδρυμα είχε πριν πρόσβαση σε δεδομένα για 2-3 περιπτώσεις, τώρα μπορεί να έχει πρόσβαση σε 20, δίνοντας σε ερευνητές και κλινικούς περισσότερες πληροφορίες για πιο ενημερωμένες αποφάσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, εντάσσουμε και τον διαμοιρασμό γνώσης και εξειδικευμένης συμβουλευτικής με ιδρύματα άλλων χωρών. Αν και ακόμα σε αρχικό στάδιο, ήδη χρησιμοποιούμε υπάρχοντα συστήματα για να υποστηρίξουμε αυτές τις διεθνείς συνεργασίες και σχεδιάζουμε τα επόμενα βήματα για την επέκταση αυτών των προσπαθειών.
Μια σημαντική παράμετρος που θέλουμε να συμπεριλάβουμε στην έρευνά μας είναι η γνώμη των ασθενών. Αν και συλλέγουμε όλα τα κλινικά και γενετικά δεδομένα που σχηματίζουν τον φαινότυπο και τον γονότυπο του ασθενή, και για να στηρίξουμε τα όσα ανέφερα πιο πάνω σχετικά με τις θεραπείες που λαμβάνει, την πρόοδο της νόσου, τα ποσοστά επιβίωσης και τις ανεπιθύμητες ενέργειες, καθώς και πολλά κοινωνικο-οικονομικά στοιχεία, δεν κάνουμε τόσο καλή δουλειά στη συλλογή και ανάλυση δεδομένων που αφορούν στην αντίληψη των ασθενών σχετικά με την παρεχόμενη φροντίδα. Παρόλο που υπάρχουν διάφοροι τρόποι συλλογής τέτοιων πληροφοριών μέσω προτυποποιημένων ερωτηματολογίων, αυτό δεν είναι αρκετό σε πιο εξειδικευμένους τομείς, όπου απαιτείται εξατομικευμένη φροντίδα. Θα ήταν ιδανικό στο μέλλον να μπορούμε να συλλέγουμε τέτοια δεδομένα σε πραγματικό χρόνο και να προσαρμόζουμε ανάλογα τις στρατηγικές μας.
«Πού βλέπετε να κατευθύνεται ο κλάδος τα επόμενα δέκα χρόνια;»
Είναι σαφές ότι η εισαγωγή νέων τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης αλλάζει ριζικά το επιστημονικό κατεστημένο των παραδοσιακών μεθόδων, και αναμένεται μια μεγάλη έκρηξη στον τομέα. Δεν γνωρίζω πόσο σύντομα θα εφαρμοστούν πρακτικά αυτές οι τεχνολογίες, αλλά θα περάσει μια μεγάλη περίοδος δοκιμών υπό ανθρώπινη εποπτεία και με πολλές δικλείδες ασφαλείας, πριν δούμε τέτοιου είδους αυτοματοποίηση στον χώρο της υγείας. Πρέπει να διευκρινίσω ότι σε πειραματικό επίπεδο ήδη πραγματοποιούνται πολλές μελέτες, και είμαστε τεχνικά έτοιμοι για αυτή τη μετάβαση, που όμως, όπως ανέφερα, δεν είναι ακόμη έτοιμη να ξεπεράσει το ρουβίκωνα της πρακτικής εφαρμογής. Η εξάρτηση των επαγγελματιών υγείας από την αυτοματοποίηση συγκεκριμένων διαδικασιών επεξεργασίας και παρακολούθησης δεδομένων για τη λήψη αποφάσεων θα αυξηθεί, και πιστεύω ότι θα εξελιχθεί σε μια βαθιά σχέση εξάρτησης, την οποία θα κληθούμε να στηρίξουμε. Αυτή η εικόνα που ήδη έχει σκιαγραφηθεί και βλέπουμε καθημερινά δεν πρέπει να μας φοβίζει. Αντίθετα, πρέπει να διαβεβαιώσουμε το ευρύ κοινό ότι υπάρχουν αυστηρά κριτήρια και συνεχής έλεγχος για κάθε αυτοματοποίηση. Η ανάγκη χρήσης κάθε διαθέσιμου μέσου για τη βελτίωση της υγείας είναι αναντίρρητη προτεραιότητα.
Ο ρόλος της βιοϊτρικής πληροφορικής και των συναφών τεχνολογιών είναι ζωτικής σημασίας στην εξατομικευμένη φροντίδα υγείας που εξετάσαμε προηγουμένως. Καθώς η ογκολογία σημειώνει εντυπωσιακή πρόοδο με πολλούς τύπους καρκίνου να είναι πλήρως ιάσιμοι και η συζήτηση σχετικά με τη μετατροπή άλλων σε χρόνιες νόσους γίνεται όλο και πιο ώριμη, καλούμαστε να υποστηρίξουμε αυτές τις διερευνήσεις. Οι κατευθύνσεις που ήδη αναφέρθηκαν καλύπτουν μόνο ένα μικρό μέρος από όσα μπορούν να επιτευχθούν, και με επιστημονική ανυπομονησία προσβλέπω σε ό,τι δεν μπορεί αυτή τη στιγμή να προβλεφθεί.
«Τι συμβουλή θα δίνατε σε έναν νέο ερευνητή που ξεκινά τώρα στον κλάδο; Τι θα λέγατε σε έναν νέο Έλληνα επιστήμονα; Να προσπαθήσει να κάνει καριέρα στο εξωτερικό ή να παραμείνει στην Ελλάδα και να προσπαθήσει; Ήταν εύκολη η πορεία στο εξωτερικό; Εσείς σκέφτεστε να επιστρέψετε στην Ελλάδα και να συνεχίσετε την καριέρα σας;»
Πριν απαντήσω σε αυτή την ερώτηση, θα ήθελα να μοιραστώ τα πρώτα μου βήματα και πιστεύω ότι πολλοί αναγνώστες θα ταυτιστούν. Για τους εφήβους της δικής μου και μεταγενέστερων γενιών που στόχευαν στις βιοϊατρικές επιστήμες, υπήρχε ο κοινωνικά αποδεκτός μονόδρομος της ιατρικής και οδοντιατρικής, με τις άλλες επιλογές απλά να συμπληρώνουν τα μηχανογραφικά δελτία της εποχής. Προσωπικά, δεν έκρινα ποτέ την εισαγωγή μου στην πανεπιστημιακή νοσηλευτική ως αποτυχία, αλλά ως ένα βήμα προς τη συνεχή επιστημονική αναζήτηση και την επίτευξη μακροπρόθεσμων στόχων. Επίσης, τις περισσότερες φορές, και στην αρχή κάθε σταδιοδρομίας, είναι εξαιρετικά δύσκολο να κάνει κανείς την «τέλεια» επιλογή που πιστεύει ότι εκφράζει, ακόμα και αν θεωρητικά πετύχει ένα «στόχο ζωής» αμέσως. Πιστεύω ακράδαντα ότι ο καλύτερος δρόμος είναι ο πιο δύσκολος, που αν επιμείνεις πραγματικά, θα σε οδηγήσει σε ένα ασφαλές μονοπάτι και σε αυτό που πραγματικά σε πληρώνει, πρωτίστως ως άνθρωπο.
Το αν ο δρόμος αυτός απαιτεί αναζήτηση ευκαιριών στο εξωτερικό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, κυρίως όσους σχετίζονται με το πεδίο έρευνας και τις δυνατότητες στην Ελλάδα. Στον τομέα μου, πιστεύω ότι είναι σημαντικό να βρεθεί κανείς σε ένα ίδρυμα του εξωτερικού. Η επαφή με νέα ερεθίσματα και η πρόσβαση σε διαφορετική τεχνογνωσία παρέχουν στον ερευνητή μια κατάσταση έμπνευσης και δημιουργικότητας που ξεπερνά όσα μαθαίνει στην ακαδημαϊκή εκπαίδευση. Ακόμα και αν κάποιος δεν στοχεύει να κάνει καριέρα στο εξωτερικό, η έκθεση σε τέτοια περιβάλλοντα μπορεί να δημιουργήσει τις κατάλληλες προϋποθέσεις για ένα πιο ελπιδοφόρο μέλλον στην Ελλάδα.
Ωστόσο, δεν πρέπει να δίνουμε την εντύπωση ότι αρκεί να πατήσει κάποιος ένα κουμπί για να ανοίξουν οι πόρτες και να βρεθεί την επόμενη ημέρα στα κορυφαία πανεπιστήμια. Ακόμα και αν αυτή η μετάβαση φαντάζει, και πιθανά είναι, πιο εύκολη για μερικούς, υπάρχει μια απότομη αλλαγή σε μια εντελώς διαφορετική ακαδημαϊκή και επιστημονική πραγματικότητα που μπορεί να σε καταπιεί. Αναφέρομαι σε ένα πολύ ανταγωνιστικό περιβάλλον που δίνει ευκαιρίες σε όσους έχουν τη θέληση να προσπαθήσουν πολύ, να παραμείνουν ταπεινοί γνωρίζοντας ότι υπάρχουν πολλοί με περισσότερα προσόντα και δυνατότητες, να εργάζονται σκληρά και συνετά, και να θυσιάζουν πολλές απολαύσεις για να ξεχωρίσουν. Αν κάποιος είναι πρόθυμος να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο, τότε έχει πραγματικά εχέγγυα να το επιχειρήσει.
Όλες αυτές οι σκέψεις βασίζονται σε παρατηρήσεις και προσωπικές εμπειρίες από την πορεία μου στο εξωτερικό, κυρίως στις ΗΠΑ, όπου ζω τα τελευταία 17 χρόνια. Η πορεία αυτή δεν ήταν εύκολη και κάθε βήμα της απαιτούσε μεγάλη προσήλωση και πολύ δουλειά. Προσπάθησα να αποκτήσω τα απαραίτητα εφόδια για να σταθώ στον ακαδημαϊκό χώρο, να δημιουργήσω και να διατηρήσω την ερευνητική μου ομάδα, καθώς και να την επεκτείνω. Παράλληλα, παλεύω καθημερινά να εξασφαλίσω τους απαιτούμενους πόρους και να συγκεράσω διαρκώς αντικρουόμενες απόψεις, ακόμα και σε θέματα που γνωρίζω καλά. Δεν αναφέρω την έννοια «προσπάθεια» τυχαία, αλλά θέλω σκοπίμως να υπογραμμίσω τις δυσκολίες που αντιμετώπισα και τις προκλήσεις που πρέπει να ξεπεράσω καθημερινά.
Τα πρώτα χρόνια που έμεινα στο εξωτερικό, οι γονείς, συγγενείς και φίλοι με ρωτούσαν συχνά πότε θα επιστρέψω στην Ελλάδα. Για να είμαι ειλικρινής, όταν ξεκίνησα, δεν έβαλα χρονικούς περιορισμούς ή ανάθεμα και δεν απέρριψα την ιδέα της επιστροφής. Αρχικά, πίστευα ότι ίσως υπήρχε κάποια ημερομηνία λήξης. Τώρα, θεωρώ ότι κάτι τέτοιο είναι πολύ δύσκολο ή αδύνατο, καθώς οι απαραίτητες προϋποθέσεις δεν υπάρχουν και είναι μάλλον απίθανο να δημιουργηθούν. Ωστόσο, είμαι ανοικτός να συμμετάσχω σε εθνικά ή άλλα προγράμματα που θα συμβάλουν προς όφελος της ελληνικής κοινωνίας.
«Υπάρχει κάτι που δεν ρώτησα και θεωρείτε σημαντικό να μοιραστείτε μαζί μας;»
Κλείνοντας αυτή τη συζήτηση, θέλω να επισημάνω συνοπτικά δύο σημαντικά ζητήματα που προκύπτουν από κάποιες απαντήσεις μου αλλά δεν έχουν καλυφθεί σαφώς. Το πρώτο αφορά την ευθύνη κάθε επιστήμονα που διαχειρίζεται και αναλύει ευαίσθητα δεδομένα ασθενών και ανακοινώνει ρηξικέλευθα ή λιγότερα καίρια συμπεράσματα. Όσοι συμμετέχουμε σε αυτές τις διαδικασίες, οφείλουμε να είμαστε υπεύθυνοι απέναντι στους ασθενείς και να σεβόμαστε τις αρχές της ηθικής και της προστασίας που διέπουν τη χρήση και ανάλυση των δεδομένων τους, ιδιαίτερα στη σύγχρονη εποχή και με τις νέες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης.
Το δεύτερο αφορά τη σύγχρονη πραγματικότητα, ειδικά στην εφαρμοσμένη έρευνα, όπου κάθε ερευνητική ομάδα πρέπει να περιλαμβάνει ειδικούς από διάφορα πεδία όπως ανάπτυξη λογισμικού, βιοστατιστική, ογκολογία και άλλες ιατρικές ειδικότητες, βιολογία, βιοπληροφορική και άλλα, καθώς και να συνεργάζεται ευρύτερα στο οικείο Ινστιτούτο και εκτός αυτού. Γενικά, πιστεύω ότι η εποχή του μικροσκοπίου, όπου ένας επιστήμονας δούλευε μόνος ή σε πολύ μικρές ομάδες, έχει πλέον περάσει ανεπιστρεπτί, και πρέπει να προσαρμόσουμε τη νοοτροπία μας στη νέα κατάσταση.
Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας και την ανάγνωση της παρούσας συνέντευξης.
Ευχαριστίες: Είμαι ευγνώμων στη σύντροφό μου, Δρ. Έλσα Αναγνώστου, Καθηγήτρια Ογκολογίας στο Johns Hopkins University, για τη στήριξή της σε όλα τα επίπεδα και το προνόμιο να μοιράζομαι τις επιστημονικές σκέψεις και ανησυχίες με μια κορυφαία επιστήμονα στον χώρο της Ογκολογίας Ακριβείας. Ευχαριστώ επίσης τα παιδιά μου, Γιώργο και Νεφέλη, που, αν και ακόμη μικροί, καταλαβαίνουν ότι οι γονείς τους κάνουν κάτι σημαντικό και με στηρίζουν με το δικό τους ιδιαίτερο τρόπο. Οφείλω πολλά στους γονείς μου, τον πατέρα μου Γιώργο, που δεν είναι πια στη ζωή, και τη μητέρα μου Ευαγγελή. Επίσης, ευχαριστώ την ομάδα μου και ιδιαίτερα τον Kory Kreimeyer και τον Jonathan Spiker που στηρίζουν τις προσπάθειές μας με απαράμιλλο ζήλο για πολλά χρόνια και εν μέσω δύσκολων περιόδων. Μεταξύ πολλών συναδέλφων, συνεργατών και μεντόρων, θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους Δρς Ιωάννη Μάντα (Ομότιμο Καθηγητή, ΕΚΠΑ), Gunnar Hartvigsen (The Arctic University of Norway), Marianthi Markatou (University at Buffalo, USA), Robert Ball (US Food and Drug Administration), και Srinivasan Yegnasubramanian (Johns Hopkins University). Τέλος, ευχαριστώ την Ομότιμη Καθηγήτρια. Δρ. Μαριάννα Διομήδους για την συνεργασία μας κατά τη θητεία μου στο ΕΚΠΑ καθώς και για την παρούσα συνέντευξη.
Ευχαριστώ από καρδιάς τον καθηγητή κο Ταξιάρχη Μπότση για την εμπεριστατωμένη συνέντευξη.
*Marianna Diomidous MD, RN, MPH, MSc, PhD
Professor Emeritus of Epidemiology & Public Health
Department of Public Health
Faculty of Nursing
National and Kapodistrian University of Athens
www.ertnews.gr
Ακολουθήστε το myvolos.net στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
