Ο Γιάννης Κονιόρδος, μέλος του ΣΙΜΕΑ, γράφει για τον αγωνιστή από την Αργαλαστή Πηλίου
Όταν οι διακόσιοι της Καισαριανής δεν είναι πια “οι 200”, αλλά πρόσωπα που κοιτούν πίσω από τον φακό και αποκτούν όνομα, τόπο και ιστορία, η μνήμη παύει να λειτουργεί ως τελετουργία και επιστρέφει ως πολιτικό γεγονός. Η σημερινή διαδικασία ταυτοποίησης μέσα από τις φωτογραφίες δεν προσθέτει απλώς ένα ακόμη αρχειακό στοιχείο· αποκαθιστά την ατομικότητα εκείνων που η Κατοχή αντιμετώπισε ως αριθμούς, ενώ φωτίζει και τη διαδρομή που τους οδήγησε στον τοίχο: από την προπολεμική κρατική καταστολή, τις διώξεις του “Ιδιωνύμου” και της δικτατορίας Μεταξά, έως την παράδοση των πολιτικών κρατουμένων στους κατακτητές και την εκτέλεση ως “αντιποίνων” την Πρωτομαγιά του 1944.
Μέσα σε αυτό το νέο φως, η περίπτωση του δασκάλου Τάσου Τσαλίκη από την Αργαλαστή Πηλίου αποκτά ξανά αιχμή: ένας άνθρωπος της εκπαίδευσης, φορέας ιδεών και κοινωνικής ευαισθησίας, που η εποχή τον σημάδεψε ως “επικίνδυνο”, τον μετέφερε από εξορία σε φυλακή και από στρατόπεδο σε στρατόπεδο, για να καταλήξει τελικά στο Σκοπευτήριο. Το κείμενο που ακολουθεί, με την υπογραφή του Γιάννη Κονιόρδου – μέλους του ΣΙΜΕΑ – δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 2022. Σήμερα, καθώς οι φωτογραφίες λειτουργούν ως ιστορικό ντοκουμέντο και η ταυτοποίηση επανασυνδέει τη συλλογική μνήμη με συγκεκριμένες ζωές, διαβάζεται όχι ως απλή αφήγηση, αλλά ως υπενθύμιση του πώς η βία του κράτους και του κατακτητή έκοψε μια γενιά – και γιατί η αποκατάσταση των προσώπων της παραμένει πράξη ευθύνης.
ΑΠ΄ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΡΓΑΛΑΣΤΗΣ, ΣΤΟΝ ΤΟΙΧΟ ΤΗΣ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ
Η τελευταία διαδρομή του δάσκαλου Τάσου Τσαλίκη.
Κείμενο: Γιάννης Κονιόρδος
Tην Πρωτομαγιά του 1944 εκτελέστηκαν στην Καισαριανή 200 φυλακισμένοι όμηροι από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, ως αντίποινα για τον θάνατο ενός Γερμανού στρατηγού σε ενέδρα του ΕΛΑΣ, έξω από τους Μολάους στην Πελοπόννησο. Οι περισσότεροι από τους ομήρους ήταν έγκλειστοι κομμουνιστές που είχαν εκτοπιστεί και φυλακιστεί στη διάρκεια της Μεταξικής δικτατορίας και παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στους κατακτητές. Ανάμεσα στους ομήρους ήταν και ο δάσκαλος Τάσος Τσαλίκης από την Αργαλαστή Πηλίου.
Ο Τάσος γεννήθηκε στην Αργαλαστή το 1911 και ήταν το πρώτο από τα έξη παιδιά της οικογένειας του Γιάννη και Ζωής Τσαλίκη. Τελείωσε το Ελληνικό σχολείο, που τίμησε ο Βάρναλης, και συνέχισε σπουδές στο Γυμνάσιο του Βόλου. Τις διδασκαλικές του σπουδές έκανε στο Τριτάξιο Διδασκαλείο της Λαμίας όπου εγγράφηκε το 1928 και αποφοίτησε το 1931. Εκεί ήρθε σε επαφή με τις σοσιαλιστικές και μαρξιστικές ιδέες και με τις ιδεολογικές και παιδαγωγικές κληρονομιές και κατακτήσεις του “Παιδαγωγικού Ομίλου”. Την ίδια εποχή (1929) εμφανίζεται και η “αριστερή Παράταξη” των δασκάλων που εξελίσσεται σε μια δυναμική παράταξη με μεγάλη επιρροή στους κόλπους της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας (ΔΟΕ). Από τα χρόνια του Διδασκαλείου ο Τσαλίκης οργανώθηκε στην ΟΚΝΕ και ανέπτυξε δράση οργανώνοντας μαθητικά συσσίτια και άλλες εκδηλώσεις. Η δράση του και οι ιδεολογικές του απόψεις μάλιστα ανάγκασαν τον Σύλλογο των καθηγητών να ασχοληθεί ιδιαίτερα με την περίπτωσή του σε σχετικές συνεδριάσεις, αλλά και να μπει στο στόχαστρο των διωκτικών αρχών[1]. Είναι η εποχή του “Ιδιώνυμου” και των διώξεων, ειδικά των δημοσίων υπαλλήλων.
Μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε πρώτα στα “Ηνωμένα Εκπαιδευτήρια” στο Βόλο, έπειτα στο χωριό Μπιρ (σημερινή Καλλιθέα λίγο έξω από το κεφαλοχώρι της Αργαλαστής) και έπειτα στο Δημοτικό σχολείο Αργαλαστής. Δεν υπάρχουν στοιχεία ή μαρτυρίες για την πολιτική ή συνδικαλιστική του oργάνωση και δράση ως δάσκαλος, ωστόσο, την εποχή που ξαναγύρισε στο χωριό, υπήρχαν οργανωμένες ομάδες κομμουνιστών με παράνομη δράση. Πιθανόν με υπόδειξη της Επιτροπής Εθνικής Ασφαλείας που λειτουργούσε και στην Αργαλαστή συνελήφθη ο Τσαλίκης το 1936, αν και η πολιτική του ταυτότητα δεν ήθελε ιδιαίτερες υποδείξεις. Εκτός τη δράση του στο Διδασκαλείο, άρθρα του με εκπαιδευτικό-κοινωνικό περιεχόμενο δημοσίευε η βολιώτικη εφημερίδα “Λαϊκή Φωνή”[2]. Σύμφωνα με μαρτυρία του Γιώργου Ζηργάνου που έτυχε να είναι παρών, τον συνέλαβαν ένα βράδυ στο σπίτι του ο αστυνόμος Νικόπουλος με τον ενωμοτάρχη Μηλεών Γρεβενίτη και χωροφύλακες[3].
Ο Τσαλίκης εξορίστηκε αρχικά στον Άη Στράτη και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στις φυλακές της Ακροναυπλίας, Εκεί, θα μείνει στον 2ο θάλαμο των “διανοουμένων” και θα γνωριστεί με τον Δημήτρη Γληνό, που μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία από την Ανάφη στις 7/5/37. Ο Γληνός, για όσο χρόνο έμεινε εκεί (ως τον Μάιο του 1938) ανέλαβε την οργάνωση και καθοδήγηση μορφωτικών δραστηριοτήτων δίνοντας με την παρουσία του την ανάλογη αίγλη και κίνητρο για συμμετοχή σε όλους τους εγκλείστους. Ο Τσαλίκης είχε αναλάβει τα μαθήματα των Ελληνικών.
Στην Ακροναυπλία ο Τσαλίκης έμεινε μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1942. Τότε, οι Ιταλικές αρχές, έχοντας σχεδιάσει το κλείσιμο των φυλακών άρχισαν τις μεταγωγές των κρατουμένων. Η πρώτη μεταγωγή 50 κρατουμένων έγινε στις 14/9/42. Απ’ αυτούς, οι 25, μεταξύ αυτών και ο Τσαλίκης , οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Τρικάλων και οι υπόλοιποι στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Λάρισας. Στο στρατόπεδο των Τρικάλων έμειναν μέχρι τον Μάιο του ’43 επειδή οι Ιταλοί, λόγω της αυξανόμενης απειλής των ανταρτών και της γειτνίασης της πόλης με τον Κόζιακα, έκλεισαν το στρατόπεδο και μετέφεραν τους κρατούμενους στη Λάρισα.
Στο στρατόπεδο της Λάρισας ο Τσαλίκης έμεινε από τις 18 Μαίου ’43 έως τον Αύγουστο ’43, οπότε και μεταφέρθηκε για το Χαϊδάρι. Λίγες μέρες αφότου πήγε στη Λάρισα στις 5 Ιουνίου ’43 είδε να παίρνουν τους 106 συγκρατούμενούς του που εκτέλεσαν οι Ιταλοί στο Κούρνοβο, ως αντίποινα για την ανατίναξη αμαξοστοιχίας από τον ΕΛΑΣ. Σύμφωνα με προφορική μαρτυρία, όσο καιρό ήταν έγκλειστος στη Λάρισα έγιναν κάποιες ενέργειες αποφυλάκισής του, αλλά ο ίδιος αρνήθηκε σε προνομιακή μεταχείριση απαντώντας “ή όλοι ή κανένας”. Από κει κι έπειτα η ιστορία τού επιφύλαξε να ακολουθήσει και τους υπόλοιπους συγκρατούμενούς του στον τοίχο του Σκοπευτηρίου την Πρωτομαγιά του 1944.
Εκτός από τον Τάσο, και η υπόλοιπη οικογένεια συμμετείχε ενεργά στο αντιστασιακό κίνημα και υπέφερε διώξεις, φυλακίσεις κ.λ.π. Ο μικρότερος αδερφός του Αποστόλης (ήταν υπολοχαγός στον ΔΣΕ) πέθανε στην Τασκένδη, οι αδερφές του διώχθηκαν και φυλακίστηκαν[5].
Οι παλιοί μαθητές του που τον θυμούνταν με συγκίνηση και μιλούσαν με καλοσύνη για τον “πολύ καλό”, “μορφωμένο”, “πράο” και σεμνό δάσκαλό τους έχουν μάλλον φύγει όλοι απ’ τη ζωή. Ότι απομένει είναι το όνομα του Τάσου Τσαλίκη χαραγμένο πάνω στην πλάκα του μνημείου της Καισαριανής. Μέχρι πριν κάποια χρόνια, ένας παλιός συμμαθητής του στο Διδασκαλείο, ο Λευτέρης Κορέλης, είχε αναλάβει το χρέος της μνήμης της γενιάς του. Παραθέτω αυτούσιο το σχετικό απόσπασμα όπως το γράφει ο ίδιος: “Κάθε χρόνο που πηγαίνω στη σχετική τελετή ακούω το ονομά του στο προσκλητήριο των νεκρών Αγωνιστών:
-Tσαλίκης Τάσος. Παρών. Απαντάω μεγαλόφωνα και με κοιτάζουν περίεργα οι άλλοι.
-Αδερφός σου ήταν; με ρώτησε, την πρώτη φορά ο διπλανός μου.
-Ναι, του απάντησα και δάκρυσα. Δάκρυσε κι αυτός.
Έτσι του κάνω το μνημόσυνο…”[6].
Ας μου επιτραπεί να είναι το σημείωμα ετούτο μια ακόμα μικρή συμβολή στη μνήμη του. Γιάννης Κονιόρδος
[1] Χ. Χαρίτος, Ι. Κανδήλα, Γ. Κοντομήτρος, Τα Διδασκαλεία Λαμίας και Καρπενησίου. Συμβολή στην Τοπική Εκπαιδευτική Ιστορία, Αθήνα 2002.
[2] Ενδεικτικά δες “Λαϊκή Φωνή”, φ. 05/11/1933, 20/05/1934, 30/11/1934.
[3] Προφορική μαρτυρία Γ. Ζηργάνου στον γράφοντα.
[4] Για την πορεία του Τσαλίκη στις φυλακές και μεταγωγές έχουν αντληθεί πληροφορίες από: Β. Μπαρτζιώτας, Κι άστραψε φως η Ακροναυπλία, Αθήνα 1977, Β. Γιανόγκωνας, Ακροναυπλία, Αθήνα 1963, Α. Φλούντζης, Στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων 1941-44, η γέννηση του αντάρτικου στη Θεσσαλία”, Αθήνα 1977.
[5] Περισσότερα για την οικογένεια Τσαλίκη δες στο Ν. Κολιού, “Άγνωστες πτυχές Κατοχής και Αντίστασης 1941-44” τ. Β΄, σελ. 851.
[6] Λ. Κορέλης, Έτσι ήτανε πριν 50 χρόνια στο Διδασκαλείο Λαμίας, στο Χαρίτος κ.α., ο.π., σελ. 366-370.
www.ertnews.gr
Ακολουθήστε το myvolos.net στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
